विजय गायकवाड
देशभरात जुलै २०२६ मध्ये मान्सूनचा पाऊस सरासरीपेक्षा कमी राहण्याची शक्यता भारतीय हवामान विभागाने (IMD) वर्तवली आहे. ३० जून रोजी जारी केलेल्या मासिक अंदाजानुसार, जुलैमध्ये देशाच्या एकूण सरासरीच्या ९४ टक्क्यांपेक्षा कमी पाऊस पडण्याची दाट शक्यता आहे. जुलै महिन्याची दीर्घकालीन सरासरी (LPA) सुमारे २८०.४ मिमी असून, ती १९७१–२०२० या काळातील आकडेवारीवर आधारित आहे.
मात्र हाच अंदाज शेतकऱ्यांसमोर संमिश्र चित्र मांडतो — कारण याच विभागाने महाराष्ट्रातील कोकण व घाटमाथ्यावर पुढील आठवड्यात अतिवृष्टीचा इशारा दिला आहे. म्हणजेच महिनाभराचा एकूण पाऊस सरासरीखाली राहण्याची शक्यता असली, तरी जुलैच्या पहिल्या आठवड्यात राज्याच्या काही भागांत मुसळधार ते अति मुसळधार पावसाची शक्यता आहे.
महाराष्ट्रासाठी तातडीचा इशारा
- कोकण: २ ते ४ जुलै दरम्यान तुरळक ठिकाणी अति-अतिवृष्टी (extremely heavy rainfall) होण्याची शक्यता.
- मध्य महाराष्ट्राचा घाटमाथा: २ व ३ जुलै रोजी अतिवृष्टी.
- मध्य महाराष्ट्र: ४ ते ६ जुलै दरम्यान मुसळधार ते अति मुसळधार पाऊस.
- दक्षिण गुजरात: ३ व ४ जुलै रोजी अति मुसळधार पाऊस.
३ जुलैच्या सुमारास वायव्य बंगालच्या उपसागरात कमी दाबाचे क्षेत्र तयार होण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे आठवडाभर मध्य भारतात मान्सून सक्रिय (active) टप्प्यात राहील, असे विभागाने म्हटले आहे.
गेल्या २४ तासांतील नोंदी (महाराष्ट्र)
मागील २४ तासांत (३० जून सकाळी ८.३० वाजेपर्यंत) राज्यातील पावसाच्या काही ठळक नोंदी:
- गुहागर (रत्नागिरी): १७ सेमी
- गगनबावडा (कोल्हापूर): ९ सेमी
- अंबड (जालना): ८ सेमी
वादळी वाऱ्यांची नोंद: बारामती (पुणे) ५२ किमी/तास, राजगुरुनगर (पुणे) ४४, वैजनाथ (बीड) ४६ आणि बदनापूर (जालना) ३५ किमी/तास.
मान्सूनची सध्याची वाटचाल
३० जून रोजी मान्सूनने मध्य प्रदेशच्या आणखी काही भागांत, तसेच छत्तीसगड, झारखंड व बिहारच्या उर्वरित भागांत, उत्तर प्रदेशच्या काही भागांत, बहुतांश उत्तराखंड आणि हिमाचल प्रदेश व लडाखच्या काही भागांत प्रगती केली आहे. मान्सूनची उत्तर सीमारेषा (NLM) सूरत, इंदूर, सागर, सिधी, आझमगड, अयोध्या, बरेली, डेहराडून व मंडी या ठिकाणांवरून जात आहे.
पुढील २–३ दिवसांत गुजरात, मध्य प्रदेश, उत्तर प्रदेश, राजस्थानचा काही भाग, दिल्ली, हरियाणा, चंदीगड व पंजाबच्या बहुतांश भागांत मान्सून पुढे सरकण्यास अनुकूल हवामान आहे.
एल निनो बळावण्याची शक्यता — हंगामासाठी महत्त्वाचा संकेत
सध्या प्रशांत महासागरात सौम्य (weak) एल निनो स्थिती आहे. मॉन्सून मिशन क्लायमेट फोरकास्ट सिस्टीम (MMCFS) व इतर जागतिक मॉडेल्सनुसार ही स्थिती नैऋत्य मान्सून हंगामात आणखी बळावण्याची शक्यता आहे. ऐतिहासिकदृष्ट्या एल निनो बळावल्यास भारतीय मान्सूनवर दडपण येते; जुलैसाठीचा सरासरीखालील अंदाज याच कलाशी सुसंगत आहे.
हिंदी महासागरातील डायपोल (IOD) सध्या तटस्थ (neutral) असून, संपूर्ण हंगामभर तो तटस्थच राहण्याचा अंदाज आहे.
तापमान
जुलैमध्ये देशाच्या बहुतांश भागांत कमाल आणि किमान — दोन्ही तापमान सरासरीपेक्षा अधिक राहण्याची शक्यता आहे. कमी पाऊस आणि वाढते तापमान यांच्या एकत्रित परिणामामुळे काही भागांत उष्णतेचा ताण (heat stress) व पाण्यावरील ताण वाढण्याची भीती आहे.
प्रादेशिक चित्र
वायव्य व ईशान्य भारत, पूर्व-मध्य भारत आणि पूर्व द्वीपकल्पीय भाग — या भागांत सरासरी ते सरासरीपेक्षा अधिक पाऊस अपेक्षित आहे. उर्वरित बहुतांश देशात मात्र सरासरीपेक्षा कमी पावसाची शक्यता आहे.
शेतकऱ्यांसाठी कृषी सल्ला
- कोकण व मध्य महाराष्ट्राच्या घाटमाथ्यावर भात, नाचणी व भाजीपाला रोपवाटिकांतील अतिरिक्त पाणी काढून टाकण्याची व्यवस्था करावी.
- वादळी वाऱ्यांमुळे होणारे नुकसान टाळण्यासाठी फळझाडे व भाजीपाला पिकांना आधार (staking) द्यावा.
- काढणी झालेले पीक सुरक्षित ठिकाणी हलवावे किंवा ताडपत्रीने झाकावे.
- विजांचा कडकडाट व वादळी वाऱ्यांच्या काळात जनावरांना गोठ्यात ठेवावे आणि चारा सुरक्षित ठिकाणी साठवावा.
सरासरीपेक्षा कमी पावसाच्या पार्श्वभूमीवर पाणी साठवण व उपलब्ध जलस्रोतांचे काटेकोर व्यवस्थापन या उपाययोजना वेळेत हाती घेण्याचे आवाहन विभागाने केले आहे.
पुढे काय?
ऑगस्ट महिन्याचा आणि हंगामाच्या उत्तरार्धाचा (ऑगस्ट + सप्टेंबर) पावसाचा अंदाज भारतीय हवामान विभाग जुलैअखेरीस जाहीर करणार आहे.
स्रोत: भारतीय हवामान विभाग (IMD) — मासिक अंदाज व दैनिक मान्सून बुलेटिन, ३० जून २०२६.