विधानसभा अध्यक्षांच्या पाच मिनिटांत २६ चुका — एक गंभीर विश्लेषण
— विजय गायकवाड, ज्येष्ठ पत्रकार व धोरण विश्लेषक
आशा भोसले. हे नाव उच्चारताच महाराष्ट्राच्या मनात एक वेगळीच भावना दाटून येते. सात दशकांहून अधिक काळ आपल्या स्वरांनी कोट्यवधी मने जिंकणाऱ्या या भारतरत्न गायिकेला महाराष्ट्र विधानसभेत श्रद्धांजली वाहताना जे घडले, ते पाहून मन विषण्ण झाले. पाच मिनिटांच्या लिखित शोकप्रस्तावात तब्बल २६ चुका — हे केवळ एका व्यक्तीचे अपयश नाही, तर एका संस्थेचे, एका पदाचे आणि एका मानसिकतेचे प्रतिबिंब आहे.
पार्श्वभूमी : कोण आहेत राहुल नार्वेकर?
राहुल नार्वेकर हे सध्या महाराष्ट्र विधानसभेचे अध्यक्ष आहेत. मुंबईतील जी.डी. सोमाणी मेमोरियल स्कूलमधून १९९३ साली दहावी, सिडनहॅम कॉलेजमधून १९९५ साली बारावी, मुंबई विद्यापीठातून १९९८ साली बी.कॉम आणि देशातील सर्वात प्रतिष्ठित विधि संस्थांपैकी एक असलेल्या गव्हर्नमेंट लॉ कॉलेजमधून २००१ साली एलएलबी — अशी त्यांची शैक्षणिक पार्श्वभूमी आहे. उच्चशिक्षित, कायदेपंडित, वकिलीचा अनुभव असलेली व्यक्ती महाराष्ट्र विधानसभेच्या सर्वोच्च आसनावर विराजमान आहे.
त्यांचा राजकीय प्रवासही तितकाच वैविध्यपूर्ण आहे. युवा सेनेचे प्रवक्ते म्हणून त्यांनी राजकीय कारकिर्दीला सुरुवात केली. २०१४ मध्ये राष्ट्रवादी काँग्रेसच्या तिकिटावर मावळमधून लोकसभा निवडणूक लढवली, पराभव पत्करला. २०१६ मध्ये भाजपमध्ये प्रवेश केला. त्यानंतर विधान परिषद, आणि २०१९ पासून कुलाबा मतदारसंघातून विधानसभेत. २०२४ च्या निवडणुकीत पुन्हा कुलाब्यातून विजयी होऊन दुसऱ्यांदा विधानसभा अध्यक्षपद स्वीकारले.
शिवसेना ते राष्ट्रवादी ते भाजप — हा प्रवास म्हणजे महाराष्ट्राच्या राजकीय अस्थिरतेचा एक आरसाच आहे.
शोकप्रस्तावातील २६ चुका : वर्गीकरण आणि विश्लेषण
विशाल विमल यांनी केलेल्या सूक्ष्म विश्लेषणानुसार या २६ चुकांचे तीन प्रकारांत वर्गीकरण करता येते.
१. चुकीच्या वाक्यरचना — ६ ठिकाणी
भाषेचा आत्मा असतो तो वाक्यरचनेत. जेव्हा वाक्यरचनाच चुकते, तेव्हा अर्थाचा अनर्थ होतो. या शोकप्रस्तावात असे सहा प्रसंग आले.
“मराठी ललाटीचे वैभव आहे” — ललाटी म्हणजे कपाळ. या संदर्भात हा शब्द अनाकलनीय आहे. “मराठीचे भाग्यविधान” किंवा “मराठीचे वैभव” असे साधे वाक्य पुरेसे होते.
“पंडित दिनदयाळ मंगेशकर” — ही सर्वात गंभीर चूक. आशा भोसले यांच्या वडिलांचे नाव दीनानाथ मंगेशकर आहे, पंडित दिनदयाळ नव्हे. दीनदयाळ उपाध्याय हे भाजपचे वैचारिक पुरुष. त्यांच्या नावाशी साधर्म्य असलेला उच्चार एका कलावंताच्या वडिलांसाठी वापरणे — हे केवळ वाचनाची चूक नाही, हे पूर्वतयारीचा संपूर्ण अभाव दाखवते.
“संगीताच्या वारसा घेऊन” — “संगीताचा वारसा” असे हवे होते. विभक्तीची ही मूलभूत चूक आहे.
“दुःखाला खूप म्हणून त्या जगत राहिल्या” — या वाक्यात ‘खूप’ हा शब्द का आला, हे वाचकाला, श्रोत्याला आणि बहुधा वाचकालाही समजले नाही.
“उडत्या गाण्यातील खट्याळपणा” — “उडत्या चालीच्या गाण्यातील” असे असणे आवश्यक होते.
“दिलेली योगदान” — “दिलेले योगदान” असे पाहिजे. योगदान हे नपुंसकलिंगी आहे.
२. चुकीचे शब्दोच्चार — ११ ठिकाणी
उच्चारातील चुका या कधीकधी घाईत होतात. परंतु ११ उच्चारदोष म्हणजे घाई नाही — ती अपरिचितता आहे.
- रेसीकांच्या (रसिकांच्या)
- आवलौकिक (अलौकिक)
- सद्स्तेज (काय हवे होते हेच कळले नाही)
- दुर्दमय (दुर्दम्य)
- सुरानी (सुरांनी)
- अभंगतील (अभंगातील)
- श्रींगार (शृंगार)
- वेदन (वेदना)
- गंभीर्यपूर्वक (गांभीर्यपूर्वक)
- असमान्य (असामान्य)
- सम्राझनीचे (सम्राज्ञीचे)
‘सम्राज्ञी’ हा शब्द मराठीत अत्यंत सामान्यपणे वापरला जातो. ‘असामान्य’ हा शब्द तर शाळकरी मुलालाही परिचित असतो. ‘अलौकिक’ हा शब्द मराठी साहित्यात सर्वाधिक वापरल्या जाणाऱ्या शब्दांपैकी एक आहे. तरीही हे शब्द चुकणे म्हणजे मराठी भाषेशी दैनंदिन संपर्कच नसल्याचे लक्षण आहे.
३. अडखळलेले शब्द — ९ ठिकाणी
अडखळणे म्हणजे शब्द ओळखीचा नाही, किंवा उच्चार माहीत नाही. येथे ९ शब्दांवर अडखळण झाले —
घनश्यामाच्या, झेलूनही, प्रेमगीतातील, मधाळ, विरहगीतातील, पेलता, विरहाच्या, वैविध्यपूर्ण, यथोचित.
‘मधाळ’, ‘विरहाच्या’, ‘यथोचित’ — हे शब्द मराठी कवितेत, गद्यात, दैनंदिन संभाषणात सहजपणे येतात. या शब्दांवर अडखळणे म्हणजे मराठी भाषेशी जिव्हाळ्याचा संबंध नसल्याचे स्पष्ट संकेत आहे.
चूक नार्वेकरांची एकट्याची नाही
येथे एक महत्त्वाची गोष्ट नमूद करणे आवश्यक आहे. या प्रकरणात दोष केवळ नार्वेकर यांच्यावर टाकणे म्हणजे अर्धसत्य सांगण्यासारखे आहे.
शोकप्रस्ताव लिहून देणाऱ्यांनीही जबाबदारी घ्यायला हवी. प्रत्येक वाक्यात क्लिष्ट जोडशब्द, अलंकारिक भाषा आणि संस्कृतप्रचुर शब्द कोंबल्यामुळे वाचकाची ससेहोलपट होणे स्वाभाविकच होते. ‘सम्राज्ञी’, ‘दुर्दम्य’, ‘शृंगार’, ‘अलौकिक’ — हे शब्द जर वाचकाच्या परिचयाचे नाहीत, तर असे शब्द टाळून साध्या सुबोध मराठीत लिहिणे हे लेखकाचे कर्तव्य होते.
परंतु यामुळे नार्वेकर यांची जबाबदारी संपत नाही. शोकप्रस्ताव आधी वाचता आला असता. सराव करता आला असता. एखाद्या सहकाऱ्याकडून अर्थ समजून घेता आला असता. हे झाले नाही, कारण ते प्राधान्यक्रमावर नव्हते.
शपथेपासूनच सुरुवात — दुर्लक्षाचा इतिहास
हे काही आज अचानक घडलेले नाही. विधानसभा अध्यक्षपदाची शपथ घेतल्यापासूनच नार्वेकर यांच्या मराठी वाचनावर प्रश्नचिन्ह उपस्थित होत आले आहे. इतके दिवस, इतके महिने, इतकी वर्षे उलटली — तरी या समस्येवर कोणताही उपाय केला गेला नाही.
एखाद्या भाषातज्ज्ञाकडून किंवा प्रशिक्षकाकडून मार्गदर्शन घेणे शक्य होते. मुंबईत मराठी भाषेचे शेकडो प्राध्यापक, लेखक, कवी आहेत. विधानसभेच्या अधिकृत कर्मचारीवर्गात मराठी तज्ज्ञ आहेत. परंतु त्यासाठी वेळ आणि इच्छाशक्ती दोन्ही लागतात.
वेळ कशासाठी होता?
महाराष्ट्राच्या राजकीय इतिहासात गेल्या काही वर्षांत जे घडले ते सर्वांनी पाहिले आहे. शिवसेनेतील उभी फूट, राष्ट्रवादीतील बंडखोरी, आमदार अपात्रतेचे प्रकरण — या सगळ्यात राहुल नार्वेकर यांची भूमिका केंद्रस्थानी राहिली. शिवसेना आणि राष्ट्रवादीच्या आमदार अपात्रतेबाबत त्यांनी दिलेले निर्णय राज्यभरात गाजले आणि राजकीयदृष्ट्या अत्यंत महत्त्वाचे मानले गेले.
पक्षफोडी, निवडणूक आयोगाकडील प्रकरणे, सत्तासंघर्षाचे कायदेशीर डावपेच — या राजकीय धामधुमीत मराठी भाषा सुधारण्यासाठी वेळ काढणे कदाचित प्राधान्यक्रमावर आलेच नाही. इतर वेळी नको तेवढे तीर मारणारे आणि राजकीय शेंड्या लावणारे हे महाशय भाषेच्या बाबतीत मात्र किती निष्काळजी आहेत, हे महाराष्ट्रातील जनतेने काल प्रत्यक्ष अनुभवले.
पदाची गरिमा आणि संस्थेची प्रतिष्ठा
विधानसभा अध्यक्षपद हे महाराष्ट्राच्या लोकशाहीचे सर्वोच्च संसदीय आसन आहे. या पदावर बसणाऱ्या व्यक्तीकडून मराठी भाषेतील अस्खलित वाचन ही किमान अपेक्षा आहे — विशेषतः जेव्हा राज्य शासन मराठी भाषेच्या अभिजात दर्जासाठी देशपातळीवर आग्रह धरत आहे.
गव्हर्नमेंट लॉ कॉलेज, मुंबई येथून कायद्याची पदवी संपादन करणारा, वकिलीचा अनुभव असलेला, विधिमंडळाच्या सर्वोच्च आसनावर विराजमान असलेला व्यक्ती — जेव्हा ‘असामान्य’, ‘अलौकिक’, ‘सम्राज्ञी’ असे शब्द वाचताना अडखळतो, तेव्हा हा प्रश्न भाषिक अज्ञानाचा नाही. हा प्रश्न तयारीच्या अभावाचा आणि पदाप्रती गांभीर्याचा आहे.
मराठीचा अभिजात दर्जा आणि हे वास्तव
एकीकडे महाराष्ट्र शासन मराठी भाषेच्या अभिजात दर्जासाठी दिल्लीत आग्रह धरत आहे. मराठी भाषा गौरव दिन साजरा केला जातो. मराठी शाळांसाठी धोरणे आखली जातात. मराठी साहित्य संमेलने भव्यपणे आयोजित केली जातात.
आणि त्याच वेळी विधानसभेच्या सर्वोच्च आसनावरून “पंडित दिनदयाळ मंगेशकर” असे उद्गार निघतात — आशा भोसले यांच्या वडिलांच्या नावाचा असा विपर्यास होतो — हा विरोधाभास महाराष्ट्राला शोभणारा नाही.
जवळजवळ सर्व माध्यमांनी हे भाषण लाईव्ह दाखवले. महाराष्ट्रातील लाखो नागरिकांनी ते पाहिले. सोशल मीडियावर ते व्हायरल झाले. हा महाराष्ट्राचा, मराठी भाषेचा आणि त्या थोर कलावंतिणीचा अपमान आहे.
शोकप्रस्ताव म्हणजे काय असतो?
शोकप्रस्ताव हा केवळ औपचारिक सोपस्कार नसतो. तो एका महान व्यक्तिमत्त्वाला संस्थेकडून दिलेली अखेरची, अधिकृत आदरांजली असते. आशा भोसले यांनी महाराष्ट्राला, मराठी माणसाला, भारतीय संस्कृतीला सात दशकांहून अधिक काळ जे दिले — त्याची परतफेड करण्याची ही एकमेव संधी होती.
ती संधी प्रतिष्ठेने, शुद्धतेने आणि भावपूर्णतेने साजरी करणे हे पदाचे कर्तव्य होते, सौजन्य नव्हे. महाराष्ट्राने आशाताईंना जे दिले, ते परत करताना किमान इतकी तरी जपणूक अपेक्षित होती.
उपाय काय?
टीका करणे सोपे आहे. परंतु एक जबाबदार पत्रकार म्हणून उपायही सुचवणे आवश्यक आहे.
- विधानसभा अध्यक्षांनी मराठी भाषा प्रशिक्षण घेणे ही केवळ शिष्टाचाराची नाही, तर पदाची आवश्यकता आहे.
- शोकप्रस्ताव आणि महत्त्वाची भाषणे साध्या, सुबोध मराठीत लिहून द्यावीत — भाषालंकाराचा अतिरेक टाळावा.
- भाषण आधी वाचून सराव करणे ही किमान जबाबदारी आहे.
- विधानसभेच्या कार्यालयात मराठी भाषा सल्लागार नेमणे हा दीर्घकालीन उपाय आहे.
महाराष्ट्राने आशाताईंना जे दिले, ते परत करताना ही चूक घडली. आता किमान भविष्यात असे होऊ नये यासाठी तरी पावले उचलावीत — एवढीच अपेक्षा.
ॐ शांती।
— विजय गायकवाड ज्येष्ठ पत्रकार व धोरण विश्लेषक, मुंबई