{"id":1347,"date":"2026-05-30T12:22:14","date_gmt":"2026-05-30T06:52:14","guid":{"rendered":"https:\/\/krishiparva.in\/?p=1347"},"modified":"2026-05-30T12:22:16","modified_gmt":"2026-05-30T06:52:16","slug":"the-great-disconnect-government-offers-futures-farmers-need-the-present","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/krishiparva.in\/index.php\/2026\/05\/30\/the-great-disconnect-government-offers-futures-farmers-need-the-present\/","title":{"rendered":"\u096c\u0968 \u0926\u0936\u0932\u0915\u094d\u0937 \u0939\u0947\u0915\u094d\u091f\u0930 \u0906\u0915\u093e\u0936\u093e\u0915\u0921\u0947 \u092c\u0918\u0924\u093e\u0924 \u2014 \u0906\u0923\u093f \u0906\u0915\u093e\u0936 \u0930\u093f\u0915\u093e\u092e\u0947 \u0906\u0939\u0947"},"content":{"rendered":"\n<h1 class=\"wp-block-heading\">\u092d\u093e\u0917 \u0969: The Great Disconnect \u2014 \u0938\u0930\u0915\u093e\u0930 futures \u0926\u0947\u0924\u0902\u092f, \u0936\u0947\u0924\u0915\u0931\u094d\u092f\u093e\u0932\u093e present \u0939\u0935\u0902\u092f<\/h1>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>\u0935\u093f\u0936\u0947\u0937 \u0936\u094b\u0927\u092e\u093e\u0932\u093f\u0915\u093e | \u0915\u0943\u0937\u0940 \u092a\u0930\u094d\u0935 \u00d7 TheNews21<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>\u0935\u093f\u091c\u092f \u0917\u093e\u092f\u0915\u0935\u093e\u0921<\/strong><\/p>\n\n\n\n<hr class=\"wp-block-separator has-alpha-channel-opacity\"\/>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">\u092a\u094d\u0930\u0938\u094d\u0924\u093e\u0935\u0928\u093e<\/h2>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u0968\u096f \u092e\u0947 \u0968\u0966\u0968\u096c. NCDEX \u2014 National Commodity and Derivatives Exchange \u2014 \u0928\u0947 RAINMUMBAI \u0932\u093e\u0901\u091a \u0915\u0947\u0932\u093e. \u092d\u093e\u0930\u0924\u093e\u0924\u0940\u0932 \u092a\u0939\u093f\u0932\u093e SEBI \u092e\u093e\u0928\u094d\u092f\u0924\u093e\u092a\u094d\u0930\u093e\u092a\u094d\u0924, exchange-traded weather derivative. IIT Bombay \u0938\u094b\u092c\u0924 \u0935\u093f\u0915\u0938\u093f\u0924. IMD \u091a\u094d\u092f\u093e \u0969\u0966 \u0935\u0930\u094d\u0937\u093e\u0902\u091a\u094d\u092f\u093e \u092a\u093e\u0935\u0938\u093e\u091a\u094d\u092f\u093e \u0921\u0947\u091f\u093e\u0935\u0930 \u0906\u0927\u093e\u0930\u093f\u0924.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u0924\u094d\u092f\u093e\u091a \u0906\u0920\u0935\u0921\u094d\u092f\u093e\u0924, \u0932\u094b\u0915\u0938\u0924\u094d\u0924\u093e\u0928\u0947 \u0935\u0943\u0924\u094d\u0924 \u0926\u093f\u0932\u0947 \u2014 \u092e\u0939\u093e\u0930\u093e\u0937\u094d\u091f\u094d\u0930\u093e\u0924\u0940\u0932 \u092c\u0901\u0915\u093e \u0905\u091c\u0942\u0928\u0939\u0940 \u0938\u093f\u092c\u093f\u0932 \u0938\u094d\u0915\u094b\u0905\u0930\u091a\u094d\u092f\u093e \u0928\u093e\u0935\u093e\u0916\u093e\u0932\u0940 \u0936\u0947\u0924\u0915\u0931\u094d\u092f\u093e\u0902\u0928\u093e \u20b9\u0969 \u0932\u093e\u0916\u093e\u0902\u091a\u0947 \u092a\u0940\u0915\u0915\u0930\u094d\u091c \u0928\u093e\u0915\u093e\u0930\u0924 \u0906\u0939\u0947\u0924. \u092e\u0941\u0916\u094d\u092f\u092e\u0902\u0924\u094d\u0930\u094d\u092f\u093e\u0902\u091a\u0947 \u0924\u094b\u0902\u0921\u0940 \u0906\u0926\u0947\u0936 \u092b\u093e\u091f\u094d\u092f\u093e\u0935\u0930.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u090f\u0915\u093e \u092c\u093e\u091c\u0942\u0932\u093e \u092d\u093e\u0930\u0924\u093e\u091a\u0940 \u0935\u093f\u0924\u094d\u0924 \u0935\u094d\u092f\u0935\u0938\u094d\u0925\u093e \u0936\u0947\u0924\u0915\u0931\u094d\u092f\u093e\u0902\u0938\u093e\u0920\u0940 \u20b9\u0967\u0966,\u0966\u0966\u0966 premium \u091a\u0947 weather futures \u0924\u092f\u093e\u0930 \u0915\u0930\u0924\u0947 \u2014 \u0926\u0941\u0938\u0931\u094d\u092f\u093e \u092c\u093e\u091c\u0942\u0932\u093e \u0924\u094d\u092f\u093e\u091a \u0936\u0947\u0924\u0915\u0931\u094d\u092f\u093e\u0932\u093e \u20b9\u0969 \u0932\u093e\u0916\u093e\u0902\u091a\u0947 \u092a\u0940\u0915\u0915\u0930\u094d\u091c \u092e\u093f\u0933\u0924 \u0928\u093e\u0939\u0940.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u0939\u093e \u0935\u093f\u0930\u094b\u0927\u093e\u092d\u093e\u0938 \u091a\u0924\u0941\u0930\u094d\u092d\u0941\u091c \u0938\u0902\u0915\u091f\u093e\u091a\u0947 \u0938\u093e\u0930 \u0906\u0939\u0947. \u0939\u093e \u092d\u093e\u0917 \u0924\u094d\u092f\u093e \u0935\u093f\u0930\u094b\u0927\u093e\u092d\u093e\u0938\u093e\u0924 \u0936\u093f\u0930\u0924\u094b.<\/p>\n\n\n\n<hr class=\"wp-block-separator has-alpha-channel-opacity\"\/>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">I. RAINMUMBAI \u2014 \u0928\u0915\u094d\u0915\u0940 \u0915\u093e\u092f \u0906\u0939\u0947<\/h2>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u0906\u0927\u0940 \u0924\u0925\u094d\u092f\u0947 \u0938\u092e\u091c\u0942\u0928 \u0918\u0947\u090a.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">NCDEX \u0928\u0947 \u0968\u0966 \u092e\u0947 \u0930\u094b\u091c\u0940 \u0905\u0927\u093f\u0915\u0943\u0924 \u0918\u094b\u0937\u0923\u093e \u0915\u0947\u0932\u0940. RAINMUMBAI \u0939\u0947 cash-settled futures contract \u0906\u0939\u0947 \u2014 \u092e\u094d\u0939\u0923\u091c\u0947 \u092a\u094d\u0930\u0924\u094d\u092f\u0915\u094d\u0937 \u092a\u093e\u090a\u0938 \u0916\u0930\u0947\u0926\u0940-\u0935\u093f\u0915\u094d\u0930\u0940\u091a\u093e \u092a\u094d\u0930\u0936\u094d\u0928 \u0928\u093e\u0939\u0940, \u0924\u0930 \u091c\u0942\u0928 \u0924\u0947 \u0938\u092a\u094d\u091f\u0947\u0902\u092c\u0930 \u092f\u093e \u091a\u093e\u0930 \u092e\u0939\u093f\u0928\u094d\u092f\u093e\u0902\u0924 \u092e\u0941\u0902\u092c\u0908\u0924 \u0938\u0930\u093e\u0938\u0930\u0940\u092a\u0947\u0915\u094d\u0937\u093e (LPA) \u091c\u093e\u0938\u094d\u0924 \u092a\u093e\u090a\u0938 \u092a\u0921\u0947\u0932 \u0915\u0940 \u0915\u092e\u0940 \u2014 \u092f\u093e\u0935\u0930 \u0906\u0930\u094d\u0925\u093f\u0915 \u092a\u094b\u091d\u093f\u0936\u0928 \u0918\u0947\u0924\u093e \u092f\u0947\u0924\u0947.<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">\u0924\u093e\u0902\u0924\u094d\u0930\u093f\u0915 \u0924\u092a\u0936\u0940\u0932<\/h3>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-table\"><table class=\"has-fixed-layout\"><thead><tr><th>\u092c\u093e\u092c<\/th><th>\u0924\u092a\u0936\u0940\u0932<\/th><\/tr><\/thead><tbody><tr><td>Ticker<\/td><td>RAINMUMBAI<\/td><\/tr><tr><td>\u092a\u094d\u0930\u0915\u093e\u0930<\/td><td>Cash-settled futures contract<\/td><\/tr><tr><td>SEBI \u092e\u093e\u0928\u094d\u092f\u0924\u093e<\/td><td>\u0939\u094b\u092f<\/td><\/tr><tr><td>\u0935\u093f\u0915\u0938\u093f\u0924<\/td><td>IIT Bombay \u0938\u094b\u092c\u0924<\/td><\/tr><tr><td>\u0921\u0947\u091f\u093e \u0938\u094d\u0930\u094b\u0924<\/td><td>IMD \u2014 Santacruz \u0906\u0923\u093f Colaba \u0938\u094d\u091f\u0947\u0936\u0928<\/td><\/tr><tr><td>Benchmark<\/td><td>\u0969\u0966 \u0935\u0930\u094d\u0937\u093e\u0902\u091a\u093e historical dataset (\u0967\u096f\u096f\u0967-\u0968\u0966\u0968\u0966\u091a\u0940 LPA)<\/td><\/tr><tr><td>\u091f\u094d\u0930\u0947\u0921\u093f\u0902\u0917 \u0938\u0941\u0930\u0942<\/td><td>\u0968\u096f \u092e\u0947 \u0968\u0966\u0968\u096c<\/td><\/tr><tr><td>Maximum lot size<\/td><td>\u096b\u0966 lots<\/td><\/tr><tr><td>\u091f\u094d\u0930\u0947\u0921\u093f\u0902\u0917 \u0935\u0947\u0933<\/td><td>\u0938\u094b\u092e\u0935\u093e\u0930-\u0936\u0941\u0915\u094d\u0930\u0935\u093e\u0930, \u0938\u0915\u093e\u0933\u0940 \u0967\u0966:\u0966\u0966 \u0924\u0947 \u0930\u093e\u0924\u094d\u0930\u0940 \u0967\u0967:\u0969\u0966<\/td><\/tr><tr><td>Expiry<\/td><td>Monthly \u2014 \u092e\u093e\u0928\u094d\u0938\u0942\u0928 \u0939\u0902\u0917\u093e\u092e\u093e\u0936\u0940 \u091c\u094b\u0921\u0932\u0947\u0932\u0947<\/td><\/tr><tr><td>Settlement<\/td><td>Observed rainfall data \u2014 physical loss assessment \u0932\u093e\u0917\u0924 \u0928\u093e\u0939\u0940<\/td><\/tr><\/tbody><\/table><\/figure>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">NCDEX \u091a\u0947 \u092e\u094d\u0939\u0923\u0923\u0947<\/h3>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">MD \u0906\u0923\u093f CEO \u0905\u0930\u0941\u0923 \u0930\u093e\u0938\u094d\u0924\u0947 \u092f\u093e\u0902\u0928\u0940 \u0938\u093e\u0902\u0917\u093f\u0924\u0932\u0947: &#8220;\u0939\u0947 \u0909\u0924\u094d\u092a\u093e\u0926\u0928 \u0936\u0947\u0924\u0915\u0930\u0940, \u092c\u093e\u0902\u0927\u0915\u093e\u092e \u0915\u0902\u092a\u0928\u094d\u092f\u093e, power utilities, logistics operators \u0906\u0923\u093f \u0915\u0943\u0937\u0940 \u0915\u0930\u094d\u091c \u092a\u094b\u0930\u094d\u091f\u092b\u094b\u0932\u093f\u0913 \u0905\u0938\u0932\u0947\u0932\u094d\u092f\u093e \u092c\u0901\u0915\u093e\u0902\u0938\u093e\u0920\u0940 \u0906\u0939\u0947. \u092e\u093e\u0928\u094d\u0938\u0942\u0928\u091a\u094d\u092f\u093e \u0905\u0928\u093f\u0936\u094d\u091a\u093f\u0924\u0924\u0947\u091a\u0947 \u0935\u094d\u092f\u0935\u0938\u094d\u0925\u093e\u092a\u0928 \u0915\u0930\u0923\u094d\u092f\u093e\u0938\u093e\u0920\u0940 regulated \u0906\u0923\u093f scientific mechanism.&#8221;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>\u092e\u094d\u0939\u0923\u091c\u0947:<\/strong> conceptually \u0939\u0947 legitimate financial innovation \u0906\u0939\u0947. \u091c\u0917\u092d\u0930 \u2014 Chicago Mercantile Exchange (CME) \u0935\u0930 \u0969\u0966 \u0935\u0930\u094d\u0937\u093e\u0902\u092a\u093e\u0938\u0942\u0928 \u2014 weather derivatives trade \u0939\u094b\u0924\u093e\u0924. \u092d\u093e\u0930\u0924\u093e\u0924 \u0939\u0947 \u092a\u0939\u093f\u0932\u094d\u092f\u093e\u0902\u0926\u093e. SEBI \u0928\u0947 \u092e\u0902\u091c\u0941\u0930\u0940 \u0926\u093f\u0932\u0940. IIT Bombay \u0928\u0947 framework \u0924\u092f\u093e\u0930 \u0915\u0947\u0932\u093e. IMD \u091a\u093e \u0921\u0947\u091f\u093e \u0935\u093e\u092a\u0930\u0932\u093e. \u0938\u0917\u0933\u0947 \u0928\u093f\u092f\u092e\u093e\u0928\u0941\u0938\u093e\u0930.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>\u092a\u0923 \u092a\u094d\u0930\u0936\u094d\u0928 \u0939\u093e \u0906\u0939\u0947:<\/strong> \u0939\u0947 \u0915\u094b\u0923\u093e\u0938\u093e\u0920\u0940?<\/p>\n\n\n\n<hr class=\"wp-block-separator has-alpha-channel-opacity\"\/>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">II. \u096e\u096c% \u0936\u0947\u0924\u0915\u0930\u0940 \u0906\u0923\u093f \u20b9\u0967\u0966,\u0966\u0966\u0966 Premium \u2014 \u0917\u0923\u093f\u0924 \u091c\u092e\u0924\u0947 \u0915\u093e?<\/h2>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Agricultural Statistics at a Glance 2024-25 \u0928\u0941\u0938\u093e\u0930:<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li><strong>\u0967\u096a.\u096c\u096b \u0915\u094b\u091f\u0940<\/strong> \u090f\u0915\u0942\u0923 \u0936\u0947\u0924\u0915\u0930\u0940 (operational holdings)<\/li>\n\n\n\n<li><strong>\u096c\u096e.\u096a\u096b%<\/strong> (\u0967\u0966.\u0966\u0969 \u0915\u094b\u091f\u0940) \u0905\u0924\u094d\u092f\u0932\u094d\u092a \u092d\u0942\u0927\u093e\u0930\u0915 \u2014 \u091c\u092e\u0940\u0928 \u0967 \u0939\u0947\u0915\u094d\u091f\u0930\u092a\u0947\u0915\u094d\u0937\u093e \u0915\u092e\u0940<\/li>\n\n\n\n<li><strong>\u0967\u096d.\u096c\u0968%<\/strong> \u0905\u0932\u094d\u092a \u092d\u0942\u0927\u093e\u0930\u0915 \u2014 \u091c\u092e\u0940\u0928 \u0967-\u0968 \u0939\u0947\u0915\u094d\u091f\u0930<\/li>\n\n\n\n<li><strong>\u090f\u0915\u0942\u0923 \u096e\u096c.\u0966\u096d%<\/strong> \u0905\u0932\u094d\u092a + \u0905\u0924\u094d\u092f\u0932\u094d\u092a = <strong>~\u0967\u0968.\u096c \u0915\u094b\u091f\u0940 \u0936\u0947\u0924\u0915\u0930\u0940<\/strong><\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u092f\u093e \u0967\u0968.\u096c \u0915\u094b\u091f\u0940 \u0936\u0947\u0924\u0915\u0931\u094d\u092f\u093e\u0902\u091a\u0947 \u0938\u0930\u093e\u0938\u0930\u0940 \u0935\u093e\u0930\u094d\u0937\u093f\u0915 \u0909\u0924\u094d\u092a\u0928\u094d\u0928? SAS (Situation Assessment Survey) 2018-19 \u0928\u0941\u0938\u093e\u0930 \u0936\u0947\u0924\u0915\u0930\u0940 \u0915\u0941\u091f\u0941\u0902\u092c\u093e\u091a\u0947 \u0938\u0930\u093e\u0938\u0930\u0940 \u092e\u093e\u0938\u093f\u0915 \u0909\u0924\u094d\u092a\u0928\u094d\u0928 \u20b9\u0967\u0966,\u0968\u0967\u096e \u2014 \u092e\u094d\u0939\u0923\u091c\u0947 \u0935\u093e\u0930\u094d\u0937\u093f\u0915 <strong>~\u20b9\u0967.\u0968 \u0932\u093e\u0916<\/strong>. \u092f\u093e\u092a\u0948\u0915\u0940 \u0936\u0947\u0924\u0940\u0924\u0942\u0928 \u092e\u093f\u0933\u0923\u093e\u0930\u0947 \u0909\u0924\u094d\u092a\u0928\u094d\u0928 \u092b\u0915\u094d\u0924 <strong>\u20b9\u0969,\u096d\u096f\u096e \u092e\u093e\u0938\u093f\u0915<\/strong> \u2014 \u092e\u094d\u0939\u0923\u091c\u0947 \u0935\u093e\u0930\u094d\u0937\u093f\u0915 <strong>~\u20b9\u096a\u096b,\u096b\u0966\u0966.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">RAINMUMBAI \u0916\u0930\u0947\u0926\u0940 \u0915\u0930\u0923\u094d\u092f\u093e\u0938\u093e\u0920\u0940 \u0915\u093e\u092f \u0932\u093e\u0917\u0924\u0947<\/h3>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u0967. <strong>Demat account<\/strong> \u2014 \u0915\u093f\u0924\u0940 \u0936\u0947\u0924\u0915\u0931\u094d\u092f\u093e\u0902\u0915\u0921\u0947 \u0906\u0939\u0947? NSE\/BSE \u091a\u0947 \u090f\u0915\u0942\u0923 demat accounts ~\u0967\u096b \u0915\u094b\u091f\u0940 \u2014 \u092a\u0923 \u092f\u093e\u0924\u0940\u0932 \u092c\u0939\u0941\u0938\u0902\u0916\u094d\u092f \u0936\u0939\u0930\u0940 \u0917\u0941\u0902\u0924\u0935\u0923\u0942\u0915\u0926\u093e\u0930. \u0917\u094d\u0930\u093e\u092e\u0940\u0923 \u0936\u0947\u0924\u0915\u0931\u094d\u092f\u093e\u0902\u092a\u0948\u0915\u0940 demat account \u0905\u0938\u0932\u0947\u0932\u0947? \u0905\u0902\u0926\u093e\u091c\u0947 \u096b% \u092a\u0947\u0915\u094d\u0937\u093e \u0915\u092e\u0940.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u0968. <strong>Commodity trading account<\/strong> \u2014 NCDEX \u0935\u0930 trade \u0915\u0930\u0923\u094d\u092f\u093e\u0938\u093e\u0920\u0940 \u0938\u094d\u0935\u0924\u0902\u0924\u094d\u0930 commodity trading account \u0932\u093e\u0917\u0924\u0947. \u0915\u093f\u0924\u0940 \u0936\u0947\u0924\u0915\u0931\u094d\u092f\u093e\u0902\u0915\u0921\u0947 \u0939\u0947 \u0906\u0939\u0947? \u0928\u0917\u0923\u094d\u092f.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u0969. <strong>\u20b9\u0967\u0966,\u0966\u0966\u0966 minimum premium<\/strong> \u2014 \u0935\u093e\u0930\u094d\u0937\u093f\u0915 \u0936\u0947\u0924\u0940 \u0909\u0924\u094d\u092a\u0928\u094d\u0928 \u20b9\u096a\u096b,\u096b\u0966\u0966 \u0905\u0938\u0932\u0947\u0932\u094d\u092f\u093e \u0936\u0947\u0924\u0915\u0931\u094d\u092f\u093e\u0938\u093e\u0920\u0940 \u20b9\u0967\u0966,\u0966\u0966\u0966 \u092e\u094d\u0939\u0923\u091c\u0947 <strong>\u0909\u0924\u094d\u092a\u0928\u094d\u0928\u093e\u091a\u093e \u0968\u0968%.<\/strong> \u090f\u0915 futures contract \u0916\u0930\u0947\u0926\u0940 \u0915\u0930\u0923\u094d\u092f\u093e\u0938\u093e\u0920\u0940 \u0909\u0924\u094d\u092a\u0928\u094d\u0928\u093e\u091a\u093e \u092a\u093e\u091a\u0935\u093e \u092d\u093e\u0917 \u2014 \u0936\u0947\u0924\u0915\u0930\u0940 \u0939\u0947 \u0915\u0930\u0923\u093e\u0930?<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u096a. <strong>\u091c\u094d\u091e\u093e\u0928 (Financial Literacy)<\/strong> \u2014 &#8220;Futures contract,&#8221; &#8220;cash settlement,&#8221; &#8220;LPA deviation,&#8221; &#8220;tick size,&#8221; &#8220;lot size,&#8221; &#8220;margin requirement&#8221; \u2014 \u0939\u0947 \u0936\u092c\u094d\u0926 \u0924\u093e\u0932\u0941\u0915\u094d\u092f\u093e\u0935\u0930\u0940\u0932 \u0915\u0943\u0937\u0940 \u0938\u0947\u0935\u093e \u0915\u0947\u0902\u0926\u094d\u0930\u093e\u0924 \u0915\u094b\u0923\u093e\u0932\u093e \u0938\u092e\u091c\u0924\u093e\u0924?<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>\u0917\u0923\u093f\u0924 \u0938\u094d\u092a\u0937\u094d\u091f \u0906\u0939\u0947:<\/strong> RAINMUMBAI \u0939\u0947 \u0936\u0947\u0924\u0915\u0931\u094d\u092f\u093e\u0902\u0938\u093e\u0920\u0940 \u092e\u094d\u0939\u0923\u0942\u0928 market \u0915\u0947\u0932\u0947 \u091c\u093e\u0924\u0947\u092f \u2014 \u092a\u0923 \u092a\u094d\u0930\u0924\u094d\u092f\u0915\u094d\u0937 \u0935\u093e\u092a\u0930\u0915\u0930\u094d\u0924\u0947 hedge funds, commodity traders, \u092c\u0901\u0915\u093e, insurance \u0915\u0902\u092a\u0928\u094d\u092f\u093e, \u092c\u093e\u0902\u0927\u0915\u093e\u092e \u0915\u0902\u092a\u0928\u094d\u092f\u093e \u2014 \u0939\u0947 \u0905\u0938\u0924\u0940\u0932. CME \u0935\u0930\u0940\u0932 weather derivatives \u091a\u094d\u092f\u093e \u0969\u0966 \u0935\u0930\u094d\u0937\u093e\u0902\u091a\u094d\u092f\u093e \u0907\u0924\u093f\u0939\u093e\u0938\u093e\u0924 \u0939\u0947\u091a \u0926\u093f\u0938\u0924\u0947 \u2014 \u092a\u094d\u0930\u0924\u094d\u092f\u0915\u094d\u0937 \u0936\u0947\u0924\u0915\u0930\u0940 traders \u092e\u0927\u094d\u092f\u0947 \u0928\u0917\u0923\u094d\u092f.<\/p>\n\n\n\n<hr class=\"wp-block-separator has-alpha-channel-opacity\"\/>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">III. Zero-Sum Game \u2014 \u0915\u094b\u0923\u093e\u091a\u093e \u092b\u093e\u092f\u0926\u093e, \u0915\u094b\u0923\u093e\u091a\u093e \u0924\u094b\u091f\u093e<\/h2>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Futures contract \u0939\u093e zero-sum game \u0906\u0939\u0947 \u2014 \u0939\u0947 \u092e\u0942\u0932\u092d\u0942\u0924 \u0938\u0924\u094d\u092f \u0906\u0939\u0947.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u092a\u094d\u0930\u0924\u094d\u092f\u0947\u0915 RAINMUMBAI contract \u092e\u0927\u094d\u092f\u0947 \u090f\u0915 buyer \u0906\u0923\u093f \u090f\u0915 seller. Buyer \u092e\u094d\u0939\u0923\u0924\u094b &#8220;\u092a\u093e\u090a\u0938 \u0915\u092e\u0940 \u092a\u0921\u0947\u0932&#8221; \u2014 seller \u092e\u094d\u0939\u0923\u0924\u094b &#8220;\u092a\u093e\u090a\u0938 \u091c\u093e\u0938\u094d\u0924 \u092a\u0921\u0947\u0932.&#8221; \u0939\u0902\u0917\u093e\u092e \u0938\u0902\u092a\u0932\u094d\u092f\u093e\u0935\u0930 IMD \u0921\u0947\u091f\u093e\u0935\u0930\u0942\u0928 settlement \u0939\u094b\u0924\u0947. \u090f\u0915\u093e\u091a\u093e \u0928\u092b\u093e = \u0926\u0941\u0938\u0931\u094d\u092f\u093e\u091a\u093e \u0924\u094b\u091f\u093e. <strong>\u092f\u093e\u0924 \u0928\u0935\u0940 \u0938\u0902\u092a\u0924\u094d\u0924\u0940 \u0928\u093f\u0930\u094d\u092e\u093e\u0923 \u0939\u094b\u0924 \u0928\u093e\u0939\u0940 \u2014 \u0924\u0940 transfer \u0939\u094b\u0924\u0947.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>\u0915\u094b\u0923 \u0915\u092e\u093e\u0935\u0924\u094b?<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u0967. <strong>Exchange (NCDEX):<\/strong> \u092a\u094d\u0930\u0924\u094d\u092f\u0947\u0915 transaction \u0935\u0930 fee. \u092a\u093e\u090a\u0938 \u091c\u093e\u0938\u094d\u0924 \u092a\u0921\u094b, \u0915\u092e\u0940 \u092a\u0921\u094b \u2014 exchange \u0915\u092e\u093e\u0935\u0924\u094b\u091a.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u0968. <strong>Sophisticated traders:<\/strong> \u091c\u094d\u092f\u093e\u0902\u091a\u094d\u092f\u093e\u0915\u0921\u0947 \u0939\u0935\u093e\u092e\u093e\u0928 \u092e\u0949\u0921\u0947\u0932, data analytics, algorithmic trading \u2014 \u0924\u0947 retail traders \u092a\u0947\u0915\u094d\u0937\u093e advantage \u092e\u0927\u094d\u092f\u0947.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u0969. <strong>Brokers:<\/strong> \u092a\u094d\u0930\u0924\u094d\u092f\u0947\u0915 trade \u0935\u0930 brokerage.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>\u0915\u094b\u0923 \u0917\u092e\u093e\u0935\u0924\u094b?<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u0967. <strong>\u092e\u093e\u0939\u093f\u0924\u0940 \u0928\u0938\u0932\u0947\u0932\u0947 retail participants<\/strong> \u2014 \u091c\u094d\u092f\u093e\u0902\u0928\u093e weather derivatives \u091a\u0947 \u0917\u0923\u093f\u0924 \u0938\u092e\u091c\u0924 \u0928\u093e\u0939\u0940, \u0924\u0947 sophisticated traders \u0915\u0921\u0942\u0928 \u0939\u0930\u0924\u093e\u0924.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u0968. <strong>\u0936\u0947\u0924\u0915\u0930\u0940<\/strong> \u2014 \u091c\u0930 \u0915\u0927\u0940 \u0936\u0947\u0924\u0915\u0931\u094d\u092f\u093e\u0928\u0947 \u0939\u0947 \u0916\u0930\u0947\u0926\u0940 \u0915\u0947\u0932\u0947 \u0906\u0923\u093f wrong position \u0918\u0947\u0924\u0932\u0940, \u0924\u0930 \u0936\u0947\u0924\u0940\u0924\u0940\u0932 \u0928\u0941\u0915\u0938\u093e\u0928\u093e\u0935\u0930 financial \u0928\u0941\u0915\u0938\u093e\u0928.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u0938\u0902\u091c\u0940\u0935 \u091a\u093e\u0902\u0926\u094b\u0930\u0915\u0930 \u092f\u093e\u0902\u0928\u0940 \u0968\u096f \u092e\u0947 \u091a\u094d\u092f\u093e \u092a\u094b\u0938\u094d\u091f\u092e\u0927\u094d\u092f\u0947 \u0905\u091a\u0942\u0915 \u0932\u093f\u0939\u093f\u0932\u0947: &#8220;\u0936\u0947\u091f\u094d\u091f\u0940 \u0915\u093f\u0902\u0935\u093e \u0905\u0923\u094d\u0923\u093e\u0928\u0947 \u091a\u093e\u0932\u0935\u0932\u0947\u0932\u093e \u091c\u0941\u0917\u093e\u0930\u093e\u091a\u093e \u0905\u0921\u094d\u0921\u093e \u0906\u0923\u093f \u0924\u094d\u092f\u093e\u0902\u091a\u094d\u092f\u093e\u0924 \u0915\u093e\u0939\u0940 \u092b\u0930\u0915 \u0930\u093e\u0939\u0923\u093e\u0930 \u0928\u093e\u0939\u0940&#8221; \u2014 \u0939\u0940 \u092d\u093e\u0937\u093e \u0915\u0926\u093e\u091a\u093f\u0924 \u0924\u0940\u0935\u094d\u0930 \u0906\u0939\u0947, \u092a\u0923 \u092e\u0942\u0933 \u092e\u0941\u0926\u094d\u0926\u093e valid \u0906\u0939\u0947. Weather derivatives \u0939\u0947 hedging instruments \u092e\u094d\u0939\u0923\u0942\u0928 legitimate \u0906\u0939\u0947\u0924 \u2014 <strong>\u092a\u0923 \u0924\u094d\u092f\u093e\u0902\u091a\u0947 beneficiaries \u0936\u0947\u0924\u0915\u0930\u0940 \u0928\u093e\u0939\u0940\u0924, financial institutions \u0906\u0939\u0947\u0924.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<hr class=\"wp-block-separator has-alpha-channel-opacity\"\/>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">IV. RAINMUMBAI \u0935\u093f\u0930\u0941\u0926\u094d\u0927 PMFBY \u2014 \u0926\u094b\u0928 \u092e\u093e\u0930\u094d\u0917, \u0926\u094b\u0928 \u091c\u0917<\/h2>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">RAINMUMBAI \u091a\u0947 concept \u0938\u092e\u091c\u0942\u0928 \u0918\u0947\u0923\u094d\u092f\u093e\u0938\u093e\u0920\u0940 PMFBY (\u092a\u094d\u0930\u0927\u093e\u0928\u092e\u0902\u0924\u094d\u0930\u0940 \u092b\u0938\u0932 \u092c\u0940\u092e\u093e \u092f\u094b\u091c\u0928\u093e) \u0936\u0940 \u0924\u0941\u0932\u0928\u093e \u0909\u092a\u092f\u0941\u0915\u094d\u0924 \u0906\u0939\u0947:<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-table\"><table class=\"has-fixed-layout\"><thead><tr><th>\u092c\u093e\u092c<\/th><th>PMFBY (\u092a\u0940\u0915 \u0935\u093f\u092e\u093e)<\/th><th>RAINMUMBAI (Weather Futures)<\/th><\/tr><\/thead><tbody><tr><td>\u0909\u0926\u094d\u0926\u0947\u0936<\/td><td>\u0936\u0947\u0924\u0915\u0931\u094d\u092f\u093e\u0902\u091a\u0947 \u0928\u0941\u0915\u0938\u093e\u0928 \u092d\u0930\u092a\u093e\u0908<\/td><td>Financial hedging<\/td><\/tr><tr><td>Premium<\/td><td>\u20b9\u0967.\u096b-\u096b% (\u0938\u0930\u0915\u093e\u0930 subsidy)<\/td><td>\u20b9\u0967\u0966,\u0966\u0966\u0966+ (\u0915\u094b\u0923\u0924\u0940\u0939\u0940 subsidy \u0928\u093e\u0939\u0940)<\/td><\/tr><tr><td>Access<\/td><td>\u0915\u0943\u0937\u0940 \u0938\u0947\u0935\u093e \u0915\u0947\u0902\u0926\u094d\u0930\/\u092c\u0901\u0915 \u0936\u093e\u0916\u093e<\/td><td>Demat + Commodity trading account<\/td><\/tr><tr><td>Financial literacy<\/td><td>\u0915\u093f\u092e\u093e\u0928<\/td><td>\u0909\u091a\u094d\u091a<\/td><\/tr><tr><td>Loss assessment<\/td><td>Physical \u2014 \u092a\u0902\u091a\u0928\u093e\u092e\u093e<\/td><td>Data-based \u2014 IMD rainfall<\/td><\/tr><tr><td>Settlement speed<\/td><td>\u092e\u0939\u093f\u0928\u0947-\u0935\u0930\u094d\u0937\u0947<\/td><td>\u0924\u093e\u0924\u094d\u0915\u093e\u0933 (contract expiry \u0935\u0930)<\/td><\/tr><tr><td>Beneficiary<\/td><td>\u092a\u094d\u0930\u0924\u094d\u092f\u0915\u094d\u0937 \u0936\u0947\u0924\u0915\u0930\u0940<\/td><td>Financial institutions, traders<\/td><\/tr><tr><td>Coverage<\/td><td>\u092a\u0940\u0915\u0928\u093f\u0939\u093e\u092f, \u0915\u094d\u0937\u0947\u0924\u094d\u0930\u0928\u093f\u0939\u093e\u092f<\/td><td>\u0936\u0939\u0930\u0928\u093f\u0939\u093e\u092f (\u092b\u0915\u094d\u0924 \u092e\u0941\u0902\u092c\u0908 \u0938\u0927\u094d\u092f\u093e)<\/td><\/tr><tr><td>Regulation<\/td><td>\u0915\u0943\u0937\u0940 \u092e\u0902\u0924\u094d\u0930\u093e\u0932\u092f<\/td><td>SEBI<\/td><\/tr><\/tbody><\/table><\/figure>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>PMFBY \u091a\u0940 \u0938\u092e\u0938\u094d\u092f\u093e:<\/strong> settlement \u0909\u0936\u093f\u0930\u093e, \u092a\u0902\u091a\u0928\u093e\u092e\u093e \u0935\u093f\u0935\u093e\u0926, coverage \u0905\u092a\u0941\u0930\u093e, claims \u0928\u093e\u0915\u093e\u0930\u0923\u0947. <strong>\u092a\u0923 \u0915\u093f\u092e\u093e\u0928 \u0936\u0947\u0924\u0915\u0931\u094d\u092f\u093e\u0932\u093e access \u0906\u0939\u0947<\/strong> \u2014 premium subsidized, \u0915\u0943\u0937\u0940 \u0938\u0947\u0935\u093e \u0915\u0947\u0902\u0926\u094d\u0930\u093e\u0935\u0930 \u0909\u092a\u0932\u092c\u094d\u0927, financial literacy \u091a\u0940 \u0917\u0930\u091c \u0915\u092e\u0940.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>RAINMUMBAI \u091a\u0940 \u0938\u092e\u0938\u094d\u092f\u093e:<\/strong> settlement \u0924\u093e\u0924\u094d\u0915\u093e\u0933, data-based (\u0915\u094b\u0923\u0924\u093e\u0939\u0940 \u092a\u0902\u091a\u0928\u093e\u092e\u093e \u0935\u093f\u0935\u093e\u0926 \u0928\u093e\u0939\u0940) \u2014 <strong>\u092a\u0923 \u0936\u0947\u0924\u0915\u0931\u094d\u092f\u093e\u0932\u093e access \u0928\u093e\u0939\u0940.<\/strong> Premium \u20b9\u0967\u0966,\u0966\u0966\u0966, demat account \u0939\u0935\u0947, commodity trading account \u0939\u0935\u0947, futures \u091a\u0947 \u091c\u094d\u091e\u093e\u0928 \u0939\u0935\u0947.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>\u092e\u094d\u0939\u0923\u091c\u0947:<\/strong> PMFBY imperfect \u0906\u0939\u0947 \u092a\u0923 \u0936\u0947\u0924\u0915\u0931\u094d\u092f\u093e\u092a\u0930\u094d\u092f\u0902\u0924 \u092a\u094b\u0939\u094b\u091a\u0924\u0947. RAINMUMBAI perfect \u0906\u0939\u0947 \u092a\u0923 \u0936\u0947\u0924\u0915\u0931\u094d\u092f\u093e\u092a\u093e\u0938\u0942\u0928 \u0915\u094b\u0938\u094b \u0926\u0942\u0930.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>\u0916\u0930\u093e \u0909\u092a\u093e\u092f:<\/strong> PMFBY \u091a\u0947 settlement RAINMUMBAI \u0938\u093e\u0930\u0916\u0947 data-based \u0915\u0930\u093e \u2014 \u092a\u0902\u091a\u0928\u093e\u092e\u093e \u0915\u093e\u0922\u0942\u0928 \u091f\u093e\u0915\u093e, IMD rainfall data \u0935\u0930 automatic settlement. Parametric insurance \u092e\u094d\u0939\u0923\u0924\u093e\u0924 \u092f\u093e\u0932\u093e. \u0939\u0947 \u0936\u0947\u0924\u0915\u0931\u094d\u092f\u093e\u0902\u0938\u093e\u0920\u0940 \u0916\u0930\u0947 innovation \u0905\u0938\u0947\u0932 \u2014 exchange-traded futures \u0928\u093e\u0939\u0940.<\/p>\n\n\n\n<hr class=\"wp-block-separator has-alpha-channel-opacity\"\/>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">V. CIBIL \u2014 \u0921\u093f\u091c\u093f\u091f\u0932 \u0938\u093e\u0935\u0915\u093e\u0930<\/h2>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">RAINMUMBAI \u091a\u094d\u092f\u093e launch \u091a\u094d\u092f\u093e \u0924\u094d\u092f\u093e\u091a \u0906\u0920\u0935\u0921\u094d\u092f\u093e\u0924, \u091c\u092e\u093f\u0928\u0940\u0935\u0930 \u0915\u093e\u092f \u091a\u093e\u0932\u0942 \u0906\u0939\u0947 \u0924\u0947 \u092c\u0918\u093e.<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">\u0926\u094b\u0928 \u0935\u0930\u094d\u0937\u0947, \u0926\u094b\u0928 \u0938\u0930\u0915\u093e\u0930\u0947, \u090f\u0915\u091a \u0928\u093e\u091f\u0915<\/h3>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>\u091c\u0942\u0928 \u0968\u0966\u0968\u096a:<\/strong> \u0924\u0924\u094d\u0915\u093e\u0932\u0940\u0928 \u092e\u0941\u0916\u094d\u092f\u092e\u0902\u0924\u094d\u0930\u0940 \u0936\u093f\u0902\u0926\u0947 \u092f\u093e\u0902\u091a\u094d\u092f\u093e \u0905\u0927\u094d\u092f\u0915\u094d\u0937\u0924\u0947\u0916\u093e\u0932\u0940 SLBC \u091a\u094d\u092f\u093e \u0967\u096c\u0969 \u0935\u094d\u092f\u093e \u092c\u0948\u0920\u0915\u0940\u0924 \u2014 &#8220;\u092c\u0901\u0915\u093e\u0902\u0928\u0940 \u0936\u0947\u0924\u0915\u0931\u094d\u092f\u093e\u0902\u0928\u093e \u092a\u0940\u0915\u0915\u0930\u094d\u091c\u093e\u0938\u093e\u0920\u0940 \u0938\u093f\u092c\u093f\u0932 \u0938\u094d\u0915\u094b\u0905\u0930\u091a\u0940 \u092e\u093e\u0917\u0923\u0940 \u0915\u0930\u0942 \u0928\u092f\u0947.&#8221; \u0924\u0924\u094d\u0915\u093e\u0932\u0940\u0928 \u0909\u092a\u092e\u0941\u0916\u094d\u092f\u092e\u0902\u0924\u094d\u0930\u0940 \u092b\u0921\u0923\u0935\u0940\u0938: &#8220;\u0915\u094b\u0923\u0940 \u0938\u093f\u092c\u093f\u0932\u0935\u0930\u0942\u0928 \u0915\u0930\u094d\u091c \u0928\u093e\u0915\u093e\u0930\u0932\u0947 \u0924\u0930 FIR \u0926\u093e\u0916\u0932 \u0915\u0930\u0942.&#8221;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>\u092e\u0947 \u0968\u0966\u0968\u096c:<\/strong> \u0906\u0924\u093e \u092e\u0941\u0916\u094d\u092f\u092e\u0902\u0924\u094d\u0930\u0940 \u092e\u094d\u0939\u0923\u0942\u0928 \u092b\u0921\u0923\u0935\u0940\u0938, \u0938\u0939\u094d\u092f\u093e\u0926\u094d\u0930\u0940 \u0905\u0924\u093f\u0925\u0940\u0917\u0943\u0939 \u092c\u0948\u0920\u0915\u0940\u0924 \u2014 \u092a\u0941\u0928\u094d\u0939\u093e \u0924\u0947\u091a: &#8220;\u0938\u093f\u092c\u093f\u0932 \u092e\u093e\u0917\u0942 \u0928\u0915\u093e.&#8221; RBI \u0905\u0927\u093f\u0915\u093e\u0930\u0940 \u092a\u0941\u0928\u094d\u0939\u093e \u092e\u093e\u0928 \u0921\u094b\u0932\u093e\u0935\u0932\u0947.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>\u0932\u094b\u0915\u0938\u0924\u094d\u0924\u093e (\u0968\u0968 \u092e\u0947):<\/strong> \u091c\u092e\u093f\u0928\u0940\u0935\u0930 \u2014 \u0915\u093e\u0939\u0940\u091a \u092c\u0926\u0932 \u0928\u093e\u0939\u0940.<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">\u0915\u093e \u092c\u0926\u0932 \u0939\u094b\u0924 \u0928\u093e\u0939\u0940 \u2014 \u0938\u0902\u0930\u091a\u0928\u093e\u0924\u094d\u092e\u0915 \u0915\u093e\u0930\u0923<\/h3>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u092c\u0901\u0915\u093e RBI \u091a\u0947 \u0928\u093f\u092f\u092e\u0928 \u092a\u093e\u0933\u0924\u093e\u0924, \u0930\u093e\u091c\u094d\u092f \u0938\u0930\u0915\u093e\u0930\u091a\u0947 \u0928\u093e\u0939\u0940. <strong>\u092e\u0941\u0916\u094d\u092f\u092e\u0902\u0924\u094d\u0930\u094d\u092f\u093e\u0902\u091a\u093e \u0924\u094b\u0902\u0921\u0940 \u0906\u0926\u0947\u0936 \u0930\u093e\u0937\u094d\u091f\u094d\u0930\u0940\u092f\u0915\u0943\u0924 \u092c\u0901\u0915\u093e\u0902\u0928\u093e \u092c\u0902\u0927\u0928\u0915\u093e\u0930\u0915 \u0928\u093e\u0939\u0940.<\/strong> \u0936\u093e\u0916\u093e \u0935\u094d\u092f\u0935\u0938\u094d\u0925\u093e\u092a\u0915 \u0935\u093f\u091a\u093e\u0930\u0924\u094b \u2014 &#8220;\u092e\u0932\u093e \u092e\u093e\u091d\u094d\u092f\u093e \u092e\u0941\u0916\u094d\u092f\u093e\u0932\u092f\u093e\u0915\u0921\u0942\u0928 \u0932\u093f\u0916\u093f\u0924 \u0906\u0926\u0947\u0936 \u0926\u093e\u0916\u0935\u093e.&#8221; \u0924\u094b \u0906\u0926\u0947\u0936 \u0905\u0938\u094d\u0924\u093f\u0924\u094d\u0935\u093e\u0924 \u0928\u093e\u0939\u0940.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">RBI \u0928\u0947 \u0938\u094d\u0935\u0924\u0902\u0924\u094d\u0930 \u092a\u0930\u093f\u092a\u0924\u094d\u0930\u0915 \u0915\u093e\u0922\u0932\u0947 \u092a\u093e\u0939\u093f\u091c\u0947 \u2014 &#8220;\u20b9\u0969 \u0932\u093e\u0916\u093e\u0902\u092a\u0930\u094d\u092f\u0902\u0924\u091a\u0947 KCC\/\u092a\u0940\u0915\u0915\u0930\u094d\u091c \u0938\u093f\u092c\u093f\u0932 \u0938\u094d\u0915\u094b\u0905\u0930\u092e\u0927\u0942\u0928 \u092a\u0942\u0930\u094d\u0923\u0924\u0903 \u0935\u0917\u0933\u0932\u0947 \u091c\u093e\u0935\u0947.&#8221; \u0924\u094b\u0902\u0921\u0940 \u0928\u093e\u0939\u0940 \u2014 \u0932\u093f\u0916\u093f\u0924, \u0915\u094d\u0930\u092e\u093e\u0902\u0915\u093f\u0924, \u0917\u0945\u091d\u0947\u091f-\u0928\u094b\u0902\u0926\u093f\u0924. \u0939\u0947 \u090f\u0915 \u092a\u093e\u0928 \u2014 \u090f\u0915 \u092a\u0930\u093f\u092a\u0924\u094d\u0930\u0915 \u2014 \u0939\u093e \u0938\u0902\u092a\u0942\u0930\u094d\u0923 \u092a\u094d\u0930\u0936\u094d\u0928 \u0938\u0902\u092a\u0935\u0942 \u0936\u0915\u0924\u094b. <strong>\u092a\u0923 \u0924\u0947 \u092a\u093e\u0928 \u0932\u093f\u0939\u093f\u0932\u0947 \u091c\u093e\u0924 \u0928\u093e\u0939\u0940.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">\u0935\u093f\u0937\u091a\u0915\u094d\u0930<\/h3>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u092c\u0901\u0915 \u0938\u093f\u092c\u093f\u0932\u0935\u0930\u0942\u0928 \u0928\u093e\u0915\u093e\u0930\u0924\u0947 \u2192 \u0936\u0947\u0924\u0915\u0930\u0940 \u0938\u093e\u0935\u0915\u093e\u0930\u093e\u0915\u0921\u0947 \u2192 \u0969\u096c-\u096c\u0966% \u0935\u094d\u092f\u093e\u091c \u2192 \u0916\u0930\u0940\u092a \u0939\u0902\u0917\u093e\u092e\u093e\u0924 \u092a\u0940\u0915 \u0906\u0932\u0947 \u0928\u093e\u0939\u0940 (\u090f\u0932 \u0928\u093f\u0928\u094b) \u0915\u093f\u0902\u0935\u093e \u0935\u093f\u0915\u0932\u0947 \u0928\u093e\u0939\u0940 (\u091c\u0915\u093e\u0924) \u2192 \u0915\u0930\u094d\u091c \u092b\u0947\u0921\u0924\u093e \u092f\u0947\u0924 \u0928\u093e\u0939\u0940 \u2192 \u0938\u093e\u0935\u0915\u093e\u0930\u093e\u0915\u0921\u0947 \u0906\u0923\u0916\u0940 \u0915\u0930\u094d\u091c \u2192 \u0938\u093f\u092c\u093f\u0932 \u0906\u0923\u0916\u0940 \u0916\u0930\u093e\u092c \u2192 \u092a\u0941\u0922\u091a\u094d\u092f\u093e \u0939\u0902\u0917\u093e\u092e\u093e\u0924 \u092c\u0901\u0915 \u092a\u0941\u0928\u094d\u0939\u093e \u0928\u093e\u0915\u093e\u0930\u0924\u0947 \u2192 \u092a\u0941\u0928\u094d\u0939\u093e \u0938\u093e\u0935\u0915\u093e\u0930 \u2192 \u0915\u0930\u094d\u091c\u0938\u093e\u092a\u0933\u093e \u2192 \u0936\u0947\u0935\u091f\u091a\u093e \u091f\u092a\u094d\u092a\u093e.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>\u0924\u0940\u0928 \u0905\u0902\u0915\u0940 \u0938\u093f\u092c\u093f\u0932 \u0938\u094d\u0915\u094b\u0905\u0930<\/strong> \u2014 \u091c\u094d\u092f\u093e\u091a\u0940 \u0917\u0923\u0928\u093e \u0936\u0947\u0924\u0915\u0931\u094d\u092f\u093e\u091a\u094d\u092f\u093e \u0939\u0935\u093e\u092e\u093e\u0928 \u0905\u0935\u0932\u0902\u092c\u093f\u0924\u094d\u0935\u093e\u091a\u093e, \u0938\u0930\u0915\u093e\u0930\u0940 \u0915\u0930\u094d\u091c\u092e\u093e\u092b\u0940\u091a\u094d\u092f\u093e timing \u091a\u093e, MSP \u0916\u0930\u0947\u0926\u0940 \u0928\u0915\u093e\u0930\u093e\u091a\u093e \u0915\u094b\u0923\u0924\u093e\u0939\u0940 \u0935\u093f\u091a\u093e\u0930 \u0915\u0930\u0924 \u0928\u093e\u0939\u0940 \u2014 <strong>\u0939\u093e \u0906\u0927\u0941\u0928\u093f\u0915 \u0938\u093e\u0935\u0915\u093e\u0930 \u0906\u0939\u0947.<\/strong> \u0921\u093f\u091c\u093f\u091f\u0932. \u0905\u0926\u0943\u0936\u094d\u092f. \u092a\u0923 \u0924\u093f\u0924\u0915\u093e\u091a \u0915\u094d\u0930\u0942\u0930.<\/p>\n\n\n\n<hr class=\"wp-block-separator has-alpha-channel-opacity\"\/>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">VI. The Great Disconnect \u2014 \u0938\u093e\u0930\u0923\u0940<\/h2>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u0939\u0947 \u091a\u0924\u0941\u0930\u094d\u092d\u0941\u091c \u0938\u0902\u0915\u091f\u093e\u0924\u0940\u0932 \u0938\u0930\u094d\u0935\u093e\u0924 \u092e\u094b\u0920\u093e \u0935\u093f\u0930\u094b\u0927\u093e\u092d\u093e\u0938 \u090f\u0915\u093e \u0938\u093e\u0930\u0923\u0940\u0924:<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-table\"><table class=\"has-fixed-layout\"><thead><tr><th>\u0936\u0947\u0924\u0915\u0931\u094d\u092f\u093e\u091a\u0940 \u0917\u0930\u091c<\/th><th>\u0936\u0947\u0924\u0915\u0931\u094d\u092f\u093e\u0932\u093e \u092e\u093f\u0933\u0924\u0902\u092f<\/th><th>\u0936\u0947\u0924\u0915\u0931\u094d\u092f\u093e\u0932\u093e \u0916\u0930\u0902\u091a \u0915\u093e\u092f \u0939\u0935\u0902\u092f<\/th><\/tr><\/thead><tbody><tr><td>\u092a\u0940\u0915\u0915\u0930\u094d\u091c \u20b9\u0969 \u0932\u093e\u0916<\/td><td>\u0938\u093f\u092c\u093f\u0932 \u0928\u0915\u093e\u0930<\/td><td>RBI \u0932\u093f\u0916\u093f\u0924 \u092a\u0930\u093f\u092a\u0924\u094d\u0930\u0915: \u0938\u093f\u092c\u093f\u0932 \u0935\u0917\u0933\u093e<\/td><\/tr><tr><td>SSP \u0916\u0924<\/td><td>\u092a\u0941\u0930\u0935\u0920\u093e \u096c\u096e%<\/td><td>\u092a\u0930\u094d\u092f\u093e\u092f\u0940 \u0938\u094d\u0930\u094b\u0924\u093e\u0902\u0924\u0942\u0928 \u0924\u093e\u0924\u0921\u0940 \u0906\u092f\u093e\u0924<\/td><\/tr><tr><td>\u0939\u0935\u093e\u092e\u093e\u0928 \u0938\u0902\u0930\u0915\u094d\u0937\u0923<\/td><td>RAINMUMBAI \u20b9\u0967\u0966,\u0966\u0966\u0966 futures<\/td><td>Parametric crop insurance \u2014 IMD data \u0935\u0930 automatic settlement<\/td><\/tr><tr><td>\u091c\u0948\u0935\u093f\u0915 \u0916\u0924<\/td><td>\u092a\u0902\u0924\u092a\u094d\u0930\u0927\u093e\u0928: &#8220;\u0928\u093f\u092e\u094d\u092e\u094d\u092f\u093e\u0935\u0930 \u0906\u0923\u093e&#8221;<\/td><td>\u0924\u093e\u0932\u0941\u0915\u093e\u0938\u094d\u0924\u0930\u093e\u0935\u0930 \u0917\u093e\u0902\u0921\u0942\u0933\u0916\u0924\/\u0930\u093e\u092f\u091d\u094b\u092c\u093f\u092f\u092e\/PSB \u092a\u0941\u0930\u0935\u0920\u093e<\/td><\/tr><tr><td>\u0928\u093f\u0930\u094d\u092f\u093e\u0924 \u092c\u093e\u091c\u093e\u0930<\/td><td>\u091f\u094d\u0930\u092e\u094d\u092a \u091c\u0915\u093e\u0924 \u0968\u096c%<\/td><td>\u0905\u092e\u0947\u0930\u093f\u0915\u0947\u0936\u0940 \u0924\u093e\u0924\u0921\u0940 \u0935\u093e\u091f\u093e\u0918\u093e\u091f\u0940 + \u092a\u0930\u094d\u092f\u093e\u092f\u0940 \u092c\u093e\u091c\u093e\u0930\u092a\u0947\u0920\u093e<\/td><\/tr><tr><td>\u0938\u093f\u0902\u091a\u0928<\/td><td>\u096d\u096e \u0935\u0930\u094d\u0937\u093e\u0902\u0924 \u096b\u096c% \u0938\u093f\u0902\u091a\u093f\u0924<\/td><td>PM-KUSUM, \u0936\u0947\u0924\u0924\u0933\u0947, \u0921\u094d\u0930\u093f\u092a \u2014 \u0924\u093e\u0924\u0921\u0940 \u092e\u0902\u091c\u0941\u0930\u0940<\/td><\/tr><tr><td>MSP \u0939\u092e\u0940<\/td><td>\u092c\u093e\u091c\u093e\u0930 \u096a\u0966% \u0935\u0930 (fear premium)<\/td><td>\u0915\u093e\u092f\u0926\u0947\u0936\u0940\u0930 MSP \u0939\u092e\u0940<\/td><\/tr><tr><td>\u0935\u093f\u092e\u093e<\/td><td>PMFBY \u2014 settlement \u0909\u0936\u093f\u0930\u093e, \u092a\u0902\u091a\u0928\u093e\u092e\u093e \u0935\u093f\u0935\u093e\u0926<\/td><td>Data-based parametric settlement<\/td><\/tr><\/tbody><\/table><\/figure>\n\n\n\n<hr class=\"wp-block-separator has-alpha-channel-opacity\"\/>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">VII. Carbon Credit \u091a\u093e \u0927\u0921\u093e \u2014 \u091a\u093e\u0902\u0926\u094b\u0930\u0915\u0930 \u092c\u0930\u094b\u092c\u0930 \u0906\u0939\u0947\u0924<\/h2>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u0938\u0902\u091c\u0940\u0935 \u091a\u093e\u0902\u0926\u094b\u0930\u0915\u0930 \u092f\u093e\u0902\u0928\u0940 RAINMUMBAI \u092a\u094b\u0938\u094d\u091f\u092e\u0927\u094d\u092f\u0947 Carbon Credit \u091a\u0947 \u0909\u0926\u093e\u0939\u0930\u0923 \u0926\u093f\u0932\u0947 \u2014 \u0906\u0923\u093f \u0924\u0947 \u0905\u091a\u0942\u0915 \u0906\u0939\u0947.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u0968\u0966\u0966\u096b \u092e\u0927\u094d\u092f\u0947 Kyoto Protocol \u0905\u0902\u0924\u0930\u094d\u0917\u0924 Carbon Trading \u0938\u0941\u0930\u0942 \u091d\u093e\u0932\u0947. \u0938\u093e\u0902\u0917\u093f\u0924\u0932\u0947 \u0917\u0947\u0932\u0947 \u2014 &#8220;Carbon Emission \u0915\u092e\u0940 \u0915\u0930\u0923\u094d\u092f\u093e\u0938\u093e\u0920\u0940 market-based mechanism.&#8221; European Union Emissions Trading System (EU ETS), Chicago Climate Exchange \u2014 \u090f\u0915\u094d\u0938\u091a\u0947\u0902\u091c\u0947\u0938 \u0924\u092f\u093e\u0930 \u091d\u093e\u0932\u094d\u092f\u093e. \u0905\u092c\u094d\u091c\u093e\u0935\u0927\u0940 \u0921\u0949\u0932\u0930\u094d\u0938 \u0913\u0924\u0932\u0947 \u0917\u0947\u0932\u0947.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>\u0935\u0940\u0938 \u0935\u0930\u094d\u0937\u093e\u0902\u0928\u0902\u0924\u0930 \u0915\u093e\u092f \u091d\u093e\u0932\u0947?<\/strong> \u091c\u093e\u0917\u0924\u093f\u0915 carbon emissions \u0915\u092e\u0940 \u091d\u093e\u0932\u094d\u092f\u093e? \u0928\u093e\u0939\u0940. Carbon trading \u0928\u0947 traders, brokers, exchanges \u0938\u092e\u0943\u0926\u094d\u0927 \u0915\u0947\u0932\u0947 \u2014 \u092a\u0923 \u091c\u094d\u092f\u093e \u0909\u0926\u094d\u0926\u0947\u0936\u093e\u0938\u093e\u0920\u0940 \u0939\u0947 \u0924\u092f\u093e\u0930 \u0915\u0947\u0932\u0947 \u0924\u094d\u092f\u093e \u0909\u0926\u094d\u0926\u0947\u0936\u093e\u091a\u0940 \u092a\u0942\u0930\u094d\u0924\u0940 \u091d\u093e\u0932\u0940 \u0928\u093e\u0939\u0940. Carbon credit \u0939\u093e \u090f\u0915 \u0905\u0930\u094d\u0925\u0936\u093e\u0938\u094d\u0924\u094d\u0930\u0940\u092f \u0938\u093f\u0926\u094d\u0927\u093e\u0902\u0924 \u0939\u094b\u0924\u093e \u091c\u094d\u092f\u093e\u0932\u093e \u092c\u093e\u091c\u093e\u0930\u093e\u0928\u0947 profit center \u092e\u0927\u094d\u092f\u0947 \u092c\u0926\u0932\u0932\u0947 \u2014 environmental outcome secondary \u091d\u093e\u0932\u093e.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>RAINMUMBAI \u091a\u093e \u0927\u094b\u0915\u093e \u0924\u094b\u091a \u0906\u0939\u0947:<\/strong> &#8220;\u0936\u0947\u0924\u0915\u0931\u094d\u092f\u093e\u0902\u091a\u0947 \u091c\u094b\u0916\u0940\u092e \u0935\u094d\u092f\u0935\u0938\u094d\u0925\u093e\u092a\u0928&#8221; \u092e\u094d\u0939\u0923\u0942\u0928 \u0938\u093e\u0926\u0930 \u0915\u0947\u0932\u0947 \u2014 \u092a\u0923 \u092a\u094d\u0930\u0924\u094d\u092f\u0915\u094d\u0937 beneficiaries financial traders. \u0936\u0947\u0924\u0915\u0931\u094d\u092f\u093e\u0902\u091a\u0947 \u091c\u094b\u0916\u0940\u092e \u0935\u094d\u092f\u0935\u0938\u094d\u0925\u093e\u092a\u0928 \u090f\u0915\u094d\u0938\u091a\u0947\u0902\u091c\u0935\u0930 \u0939\u094b\u0924 \u0928\u093e\u0939\u0940 \u2014 \u0924\u0947 \u0936\u0947\u0924\u093e\u0935\u0930 \u0939\u094b\u0924\u0947. \u0938\u093f\u0902\u091a\u0928\u093e\u0928\u0947, \u0935\u093f\u092e\u094d\u092f\u093e\u0928\u0947, \u0915\u0930\u094d\u091c\u093e\u0928\u0947, \u0916\u0924\u093e\u0928\u0947.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Commodity Futures \u091a\u093e \u0924\u094b\u091a \u0907\u0924\u093f\u0939\u093e\u0938:<\/strong> \u0905\u0928\u0947\u0915 \u0926\u0936\u0915\u0947 \u0938\u093e\u0902\u0917\u093f\u0924\u0932\u0947 \u0917\u0947\u0932\u0947 \u2014 &#8220;\u0936\u0947\u0924\u0915\u0930\u0940 \u0915\u092e\u094b\u0921\u093f\u091f\u0940 \u090f\u0915\u094d\u0938\u091a\u0947\u0902\u091c\u0935\u0930 futures \u0916\u0930\u0947\u0926\u0940 \u0915\u0930\u0942\u0928 \u091c\u094b\u0916\u0940\u092e \u0935\u094d\u092f\u0935\u0938\u094d\u0925\u093e\u092a\u0928 \u0915\u0930\u0942 \u0936\u0915\u0924\u093e\u0924.&#8221; NCDEX, MCX \u2014 \u0938\u0917\u0933\u0947 \u0939\u0947\u091a \u0938\u093e\u0902\u0917\u0924\u093e\u0924. \u092a\u0923 \u092a\u094d\u0930\u0924\u094d\u092f\u0915\u094d\u0937 commodity futures \u092e\u0927\u094d\u092f\u0947 \u0915\u093f\u0924\u0940 \u0936\u0947\u0924\u0915\u0930\u0940 trade \u0915\u0930\u0924\u093e\u0924? FMC (Forward Markets Commission) \u091a\u0947 \u0938\u094d\u0935\u0924\u0903\u091a\u0947 \u0905\u092d\u094d\u092f\u093e\u0938 \u0938\u093e\u0902\u0917\u0924\u093e\u0924 \u2014 <strong>\u0936\u0947\u0924\u0915\u0931\u094d\u092f\u093e\u0902\u091a\u093e \u0935\u093e\u091f\u093e \u096b% \u092a\u0947\u0915\u094d\u0937\u093e \u0915\u092e\u0940.<\/strong> \u092c\u093e\u0915\u0940 \u096f\u096b% \u2014 speculators, traders, hedgers (institutional).<\/p>\n\n\n\n<hr class=\"wp-block-separator has-alpha-channel-opacity\"\/>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">VIII. \u091c\u093e\u0917\u0924\u093f\u0915 \u0905\u0928\u0941\u092d\u0935 \u2014 Weather Derivatives \u0915\u094b\u0923\u093e\u0938\u093e\u0920\u0940 \u0915\u093e\u092e \u0915\u0930\u0924\u093e\u0924<\/h2>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">CME (Chicago) \u2014 \u0969\u0966 \u0935\u0930\u094d\u0937\u0947<\/h3>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">CME \u0935\u0930 weather derivatives \u0967\u096f\u096f\u096f \u092a\u093e\u0938\u0942\u0928 trade \u0939\u094b\u0924\u093e\u0924. HDD (Heating Degree Days), CDD (Cooling Degree Days) contracts. \u092a\u094d\u0930\u093e\u092e\u0941\u0916\u094d\u092f\u093e\u0928\u0947 energy companies \u2014 gas, electricity utilities \u2014 monsoon\/winter variability hedge \u0915\u0930\u0923\u094d\u092f\u093e\u0938\u093e\u0920\u0940 \u0935\u093e\u092a\u0930\u0924\u093e\u0924.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>\u0936\u0947\u0924\u0915\u0930\u0940 participants:<\/strong> \u091c\u0935\u0933\u091c\u0935\u0933 \u0936\u0942\u0928\u094d\u092f. \u0915\u093e\u0930\u0923: financial literacy, access, lot size \u2014 \u0938\u0917\u0933\u0947 barriers.<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">Malawi, Ethiopia, Kenya \u2014 Parametric Insurance<\/h3>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u0906\u092b\u094d\u0930\u093f\u0915\u0947\u0924\u0940\u0932 \u0935\u093f\u0915\u0938\u0928\u0936\u0940\u0932 \u0926\u0947\u0936\u093e\u0902\u0928\u0940 \u0935\u0947\u0917\u0933\u093e \u092e\u093e\u0930\u094d\u0917 \u0928\u093f\u0935\u0921\u0932\u093e \u2014 <strong>parametric (index-based) crop insurance.<\/strong> Exchange-traded futures \u0928\u093e\u0939\u0940 \u2014 \u0924\u0930 satellite rainfall data + mobile money. \u092a\u093e\u090a\u0938 \u0920\u0930\u093e\u0935\u093f\u0915 threshold \u0916\u093e\u0932\u0940 \u0917\u0947\u0932\u093e \u2192 automatic payout \u0936\u0947\u0924\u0915\u0931\u094d\u092f\u093e\u091a\u094d\u092f\u093e mobile wallet \u092e\u0927\u094d\u092f\u0947. \u0915\u094b\u0923\u0924\u093e\u0939\u0940 \u092a\u0902\u091a\u0928\u093e\u092e\u093e \u0928\u093e\u0939\u0940, \u0915\u094b\u0923\u0924\u0940 claim process \u0928\u093e\u0939\u0940, \u0915\u094b\u0923\u0924\u0902 demat account \u0928\u093e\u0939\u0940.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>World Bank, IFAD, WFP<\/strong> \u2014 \u0938\u0917\u0933\u0947 parametric insurance \u0932\u093e promote \u0915\u0930\u0924\u093e\u0924. \u0915\u093e\u0930\u0923 \u0939\u0947 <strong>\u0936\u0947\u0924\u0915\u0931\u094d\u092f\u093e\u092a\u0930\u094d\u092f\u0902\u0924 \u092a\u094b\u0939\u094b\u091a\u0924\u0947.<\/strong> Exchange-traded derivatives \u0928\u093e\u0939\u0940 \u2014 mobile-based insurance.<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">\u092d\u093e\u0930\u0924\u093e\u0938\u093e\u0920\u0940 \u0927\u0921\u093e<\/h3>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">RAINMUMBAI \u0910\u0935\u091c\u0940 \u2014 \u0915\u093f\u0902\u0935\u093e RAINMUMBAI \u0938\u094b\u092c\u0924 \u2014 \u092d\u093e\u0930\u0924\u093e\u0932\u093e Malawi\/Kenya model \u0939\u0935\u0947. PMFBY \u091a\u0947 settlement IMD data \u0935\u0930 automatic \u0915\u0930\u093e. Satellite + AWS data \u0935\u093e\u092a\u0930\u093e. \u0936\u0947\u0924\u0915\u0931\u094d\u092f\u093e\u091a\u094d\u092f\u093e bank account \u092e\u0927\u094d\u092f\u0947 automatic payout \u2014 threshold-based. \u0915\u094b\u0923\u0924\u093e\u0939\u0940 \u092a\u0902\u091a\u0928\u093e\u092e\u093e \u0928\u093e\u0939\u0940, \u0915\u094b\u0923\u0924\u0940 claim process \u0928\u093e\u0939\u0940.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>\u0939\u0947 technically \u0936\u0915\u094d\u092f \u0906\u0939\u0947<\/strong> \u2014 IMD \u0915\u0921\u0947 AWS (Automatic Weather Station) network \u0906\u0939\u0947, ISRO \u0915\u0921\u0947 satellite data \u0906\u0939\u0947, Jan Dhan accounts \u0906\u0939\u0947\u0924, Aadhaar linkage \u0906\u0939\u0947. Technology ready \u0906\u0939\u0947. <strong>Political will \u0939\u0935\u0940.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<hr class=\"wp-block-separator has-alpha-channel-opacity\"\/>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">IX. \u0935\u093f\u0924\u094d\u0924 \u092d\u093e\u0902\u0921\u0935\u0932\u0936\u093e\u0939\u0940\u091a\u093e \u0936\u0947\u0924\u0915\u0931\u094d\u092f\u093e\u0902\u0936\u0940 \u0916\u0947\u0933 \u2014 \u092e\u0942\u0933 \u092a\u094d\u0930\u0936\u094d\u0928<\/h2>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u091a\u093e\u0902\u0926\u094b\u0930\u0915\u0930 \u092f\u093e\u0902\u0928\u0940 \u090f\u0915 \u092e\u0942\u0932\u092d\u0942\u0924 \u092a\u094d\u0930\u0936\u094d\u0928 \u0909\u092a\u0938\u094d\u0925\u093f\u0924 \u0915\u0947\u0932\u093e: &#8220;\u0915\u094b\u0923\u093e\u091a\u094d\u092f\u093e \u0921\u094b\u0915\u094d\u092f\u093e\u0924\u0942\u0928 \u092f\u0947\u0924\u093e\u0924 \u092f\u093e \u0906\u092f\u0921\u0940\u092f\u093e\u091c? \u0915\u094b\u0923\u0940 \u0930\u093e\u091c\u0915\u0940\u092f \u0928\u0947\u0924\u093e \u0928\u093e\u0939\u0940 \u092f\u093e\u0924. \u0939\u0940 \u092a\u094d\u0930\u0923\u093e\u0932\u0940 \u0938\u0941\u091f\u0947\u0921-\u092c\u0941\u091f\u0947\u0921 \u092e\u0927\u094d\u092f\u092e\u0935\u0930\u094d\u0917\u0940\u092f \u092a\u094d\u0930\u094b\u092b\u0947\u0936\u0928\u0932\u094d\u0938 \u091a\u093e\u0932\u0935\u0924\u093e\u0924.&#8221;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u0939\u0947 observation \u0905\u091a\u0942\u0915 \u0906\u0939\u0947. Weather derivatives \u0939\u093e \u090f\u0915 financial product \u0906\u0939\u0947 \u091c\u094d\u092f\u093e\u091a\u0940 \u092e\u093e\u0917\u0923\u0940 financial industry \u092e\u0927\u0942\u0928 \u0906\u0932\u0940 \u2014 \u0936\u0947\u0924\u0915\u0931\u094d\u092f\u093e\u0902\u0915\u0921\u0942\u0928 \u0928\u093e\u0939\u0940. \u0915\u094b\u0923\u0924\u094d\u092f\u093e\u0939\u0940 \u0936\u0947\u0924\u0915\u0930\u0940 \u0938\u0902\u0918\u091f\u0928\u0947\u0928\u0947 &#8220;\u0906\u092e\u094d\u0939\u093e\u0932\u093e exchange-traded weather futures \u0939\u0935\u0947\u0924&#8221; \u0905\u0936\u0940 \u092e\u093e\u0917\u0923\u0940 \u0915\u0947\u0932\u0947\u0932\u0940 \u0928\u093e\u0939\u0940. NCDEX \u0928\u0947 \u0939\u0947 \u0924\u092f\u093e\u0930 \u0915\u0947\u0932\u0947 \u0915\u093e\u0930\u0923:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u0967. <strong>Revenue diversification<\/strong> \u2014 \u0928\u0935\u0947 product = \u0928\u0935\u0947 transaction fees \u0968. <strong>Global trend-following<\/strong> \u2014 CME \u0915\u0930\u0924\u0947, \u0906\u092a\u0923\u0939\u0940 \u0915\u0930\u0942 \u0969. <strong>Regulatory positioning<\/strong> \u2014 SEBI \u0932\u093e innovation \u0926\u093e\u0916\u0935\u0924\u093e \u092f\u0947\u0924\u0947 \u096a. <strong>ESG\/Climate narrative<\/strong> \u2014 &#8220;climate risk management&#8221; \u0939\u093e buzzword<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u092f\u093e\u092a\u0948\u0915\u0940 \u0915\u094b\u0923\u0924\u0947\u0939\u0940 \u0915\u093e\u0930\u0923 &#8220;\u0936\u0947\u0924\u0915\u0931\u094d\u092f\u093e\u0902\u091a\u0940 \u092e\u093e\u0917\u0923\u0940&#8221; \u0928\u093e\u0939\u0940.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>\u092a\u0923 NCDEX \u0932\u093e \u0926\u094b\u0937 \u0926\u0947\u0923\u0947 \u0905\u092a\u0941\u0930\u0947 \u0906\u0939\u0947.<\/strong> \u0916\u0930\u093e \u092a\u094d\u0930\u0936\u094d\u0928 \u0938\u0902\u0930\u091a\u0928\u093e\u0924\u094d\u092e\u0915 (structural) \u0906\u0939\u0947:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u092d\u093e\u0930\u0924\u093e\u091a\u0940 \u0915\u0943\u0937\u0940 \u0927\u094b\u0930\u0923 \u0935\u094d\u092f\u0935\u0938\u094d\u0925\u093e \u0926\u094b\u0928 \u0938\u092e\u093e\u0902\u0924\u0930 \u091c\u0917\u093e\u0924 \u091a\u093e\u0932\u0924\u0947:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>\u091c\u0917 \u0967 \u2014 Financial India:<\/strong> SEBI, NCDEX, commodity futures, weather derivatives, carbon credits, ESG reporting, fintech. English-medium. PowerPoint presentations. Policy conferences.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>\u091c\u0917 \u0968 \u2014 Agricultural India:<\/strong> \u096c\u0968 \u0926\u0936\u0932\u0915\u094d\u0937 \u0939\u0947\u0915\u094d\u091f\u0930 \u0915\u094b\u0930\u0921\u0935\u093e\u0939\u0942. \u096e\u096c% \u0905\u0932\u094d\u092a \u092d\u0942\u0927\u093e\u0930\u0915. \u0938\u093f\u092c\u093f\u0932 \u0928\u0915\u093e\u0930. \u0938\u093e\u0935\u0915\u093e\u0930\u0940 \u0915\u0930\u094d\u091c. SSP \u0924\u0941\u091f\u0935\u0921\u093e. \u090f\u0932 \u0928\u093f\u0928\u094b.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>\u092f\u093e \u0926\u094b\u0928 \u091c\u0917\u093e\u0902\u092e\u0927\u094d\u092f\u0947 \u0938\u0902\u0935\u093e\u0926 \u0928\u093e\u0939\u0940.<\/strong> Financial India \u0936\u0947\u0924\u0915\u0931\u094d\u092f\u093e\u0902\u0938\u093e\u0920\u0940 products \u0924\u092f\u093e\u0930 \u0915\u0930\u0924\u0947 \u2014 \u092a\u0923 \u0936\u0947\u0924\u0915\u0931\u094d\u092f\u093e\u0902\u0928\u093e \u0935\u093f\u091a\u093e\u0930\u0924 \u0928\u093e\u0939\u0940. Agricultural India RBI \u0932\u093e \u092a\u0930\u093f\u092a\u0924\u094d\u0930\u0915 \u092e\u093e\u0917\u0924\u0947 \u2014 \u092a\u0923 \u0924\u0947 \u0915\u093e\u0917\u0926\u093e\u0935\u0930 \u092f\u0947\u0924 \u0928\u093e\u0939\u0940.<\/p>\n\n\n\n<hr class=\"wp-block-separator has-alpha-channel-opacity\"\/>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">X. Present \u0939\u0935\u0902\u092f \u2014 \u096d \u0917\u094b\u0937\u094d\u091f\u0940 \u091c\u094d\u092f\u093e Futures \u092a\u0947\u0915\u094d\u0937\u093e \u0906\u0927\u0940 \u0932\u093e\u0917\u0924\u093e\u0924<\/h2>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">RAINMUMBAI \u0936\u0947\u0924\u0915\u0931\u094d\u092f\u093e\u0902\u0938\u093e\u0920\u0940 \u0909\u092a\u092f\u0941\u0915\u094d\u0924 \u0920\u0930\u0942 \u0936\u0915\u0924\u094b \u2014 <strong>\u092a\u0923 \u0906\u0927\u0940 present \u0926\u093f\u0932\u0947 \u092a\u093e\u0939\u093f\u091c\u0947:<\/strong><\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">\u0967. \u0915\u0930\u094d\u091c (Credit Access)<\/h3>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">RBI \u0928\u0947 \u090f\u0915 \u092a\u0930\u093f\u092a\u0924\u094d\u0930\u0915 \u0915\u093e\u0922\u093e\u0935\u0947: &#8220;\u20b9\u0969 \u0932\u093e\u0916\u093e\u0902\u092a\u0930\u094d\u092f\u0902\u0924\u091a\u0947 KCC\/\u092a\u0940\u0915\u0915\u0930\u094d\u091c \u0938\u093f\u092c\u093f\u0932\u092e\u0927\u0942\u0928 \u0935\u0917\u0933\u093e.&#8221; \u090f\u0915 \u092a\u093e\u0928. \u090f\u0915 \u0938\u094d\u0935\u093e\u0915\u094d\u0937\u0930\u0940. \u0938\u0902\u092a\u0942\u0930\u094d\u0923 \u092a\u094d\u0930\u0936\u094d\u0928 \u0938\u0902\u092a\u0924\u094b.<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">\u0968. \u0916\u0924 (Fertiliser Supply)<\/h3>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">SSP\/DAP\/MOP \u2014 \u092a\u0930\u094d\u092f\u093e\u092f\u0940 \u0938\u094d\u0930\u094b\u0924\u093e\u0902\u0924\u0942\u0928 (\u0930\u0936\u093f\u092f\u093e, \u092e\u094b\u0930\u094b\u0915\u094d\u0915\u094b, \u091c\u0949\u0930\u094d\u0921\u0928) \u0924\u093e\u0924\u0921\u0940 \u0906\u092f\u093e\u0924. \u091c\u0948\u0935\u093f\u0915 \u0916\u0924 \u2014 \u0917\u093e\u0902\u0921\u0942\u0933\u0916\u0924, \u0930\u093e\u092f\u091d\u094b\u092c\u093f\u092f\u092e, PSB \u2014 \u0924\u093e\u0932\u0941\u0915\u093e\u0938\u094d\u0924\u0930\u093e\u0935\u0930 \u092a\u0941\u0930\u0935\u0920\u093e. \u092f\u093e \u092e\u0939\u093f\u0928\u094d\u092f\u093e\u0924 \u2014 \u092a\u0941\u0922\u091a\u094d\u092f\u093e \u0935\u0930\u094d\u0937\u0940 \u0928\u093e\u0939\u0940.<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">\u0969. \u092a\u093e\u0923\u0940 (Irrigation)<\/h3>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">PM-KUSUM \u0938\u094c\u0930\u092a\u0902\u092a \u2014 \u092e\u0902\u091c\u0941\u0930\u0940 \u096a\u096e \u0924\u093e\u0938\u093e\u0902\u0924. \u0936\u0947\u0924\u0924\u0933\u0947 \u0926\u0941\u0930\u0941\u0938\u094d\u0924\u0940 \u0928\u093f\u0927\u0940. \u0921\u094d\u0930\u093f\u092a-\u0938\u094d\u092a\u094d\u0930\u093f\u0902\u0915\u0932\u0930 \u0905\u0928\u0941\u0926\u093e\u0928 \u2014 \u0905\u0930\u094d\u091c \u0924\u0947 \u092e\u0902\u091c\u0941\u0930\u0940 \u0969\u0966 \u0926\u093f\u0935\u0938\u093e\u0902\u0924.<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">\u096a. \u0935\u093f\u092e\u093e (Insurance Reform)<\/h3>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">PMFBY settlement \u2014 IMD data \u0935\u0930 automatic. Parametric model. \u092a\u0902\u091a\u0928\u093e\u092e\u093e \u0915\u093e\u0922\u0942\u0928 \u091f\u093e\u0915\u093e. Threshold-based payout \u2014 \u0936\u0947\u0924\u0915\u0931\u094d\u092f\u093e\u091a\u094d\u092f\u093e bank account \u092e\u0927\u094d\u092f\u0947. Malawi\/Kenya \u092e\u0949\u0921\u0947\u0932 \u0905\u092d\u094d\u092f\u093e\u0938\u093e.<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">\u096b. \u092e\u093e\u0939\u093f\u0924\u0940 (Weather Information)<\/h3>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">IMD\/JAMSTEC \u0905\u0902\u0926\u093e\u091c \u2014 block-level advisory \u0936\u0947\u0924\u0915\u0931\u094d\u092f\u093e\u0902\u091a\u094d\u092f\u093e \u092e\u094b\u092c\u093e\u0908\u0932\u0935\u0930. WhatsApp\/SMS. \u092e\u0930\u093e\u0920\u0940\/\u0939\u093f\u0902\u0926\u0940\/\u092a\u094d\u0930\u093e\u0926\u0947\u0936\u093f\u0915 \u092d\u093e\u0937\u0947\u0924. \u0924\u093e\u0902\u0924\u094d\u0930\u093f\u0915 \u092d\u093e\u0937\u0947\u0924 \u0928\u093e\u0939\u0940 \u2014 \u0936\u0947\u0924\u0915\u0930\u0940 \u092d\u093e\u0937\u0947\u0924.<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">\u096c. \u092c\u093e\u091c\u093e\u0930\u092a\u0947\u0920 (Market Access)<\/h3>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u091f\u094d\u0930\u092e\u094d\u092a \u091c\u0915\u093e\u0924 \u2014 \u0924\u093e\u0924\u0921\u0940 \u0935\u093e\u091f\u093e\u0918\u093e\u091f\u0940. ASEAN, \u0906\u092b\u094d\u0930\u093f\u0915\u093e, \u092e\u0927\u094d\u092f \u092a\u0942\u0930\u094d\u0935 \u2014 \u092a\u0930\u094d\u092f\u093e\u092f\u0940 \u092c\u093e\u091c\u093e\u0930\u092a\u0947\u0920\u093e\u0902\u0938\u093e\u0920\u0940 \u0935\u093f\u0936\u0947\u0937 \u0938\u0939\u093e\u092f\u094d\u092f. \u0928\u093f\u0930\u094d\u092f\u093e\u0924-\u0905\u0935\u0932\u0902\u092c\u0942\u0928 \u0936\u0947\u0924\u0915\u0931\u094d\u092f\u093e\u0902\u0938\u093e\u0920\u0940 (\u0915\u094b\u0933\u0902\u092c\u0940, \u0915\u093e\u092a\u0942\u0938) \u0924\u093e\u0924\u094d\u0915\u093e\u0933 \u092a\u0945\u0915\u0947\u091c.<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">\u096d. MSP (Price Assurance)<\/h3>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u0938\u0927\u094d\u092f\u093e\u091a\u0947 fear premium-driven \u0909\u091a\u094d\u091a \u092d\u093e\u0935 \u091f\u093f\u0915\u0924\u0940\u0932 \u0915\u0940 \u0928\u093e\u0939\u0940 \u2014 \u0939\u0947 \u0938\u093e\u0902\u0917\u0924\u093e \u092f\u0947\u0924 \u0928\u093e\u0939\u0940. \u0938\u0930\u0915\u093e\u0930 \u0928\u093f\u0930\u094d\u092f\u093e\u0924\u092c\u0902\u0926\u0940\/\u0938\u094d\u091f\u0949\u0915 \u0932\u093f\u092e\u093f\u091f \u0932\u093e\u0926\u0942 \u0936\u0915\u0924\u0902. \u0915\u093e\u092f\u0926\u0947\u0936\u0940\u0930 MSP \u0939\u092e\u0940 \u2014 \u0939\u093e\u091a \u0926\u0940\u0930\u094d\u0918\u0915\u093e\u0932\u0940\u0928 \u0909\u092a\u093e\u092f.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>\u092f\u093e \u096d \u0917\u094b\u0937\u094d\u091f\u0940 \u092e\u093f\u0933\u093e\u0932\u094d\u092f\u093e \u2014 \u0924\u0930 \u0936\u0947\u0924\u0915\u0930\u0940 weather derivatives \u091a\u0940 \u092d\u093e\u0937\u093e \u0936\u093f\u0915\u0947\u0932. \u092f\u093e \u096d \u0936\u093f\u0935\u093e\u092f \u2014 RAINMUMBAI \u0939\u0947 financial India \u091a\u0947 self-congratulation \u0906\u0939\u0947, agricultural India \u0938\u093e\u0920\u0940 \u0909\u092a\u092f\u094b\u0917 \u0936\u0942\u0928\u094d\u092f.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<hr class=\"wp-block-separator has-alpha-channel-opacity\"\/>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">XI. \u090f\u0915 \u0936\u0947\u0935\u091f\u091a\u093e \u0935\u093f\u091a\u093e\u0930<\/h2>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">NCDEX \u091a\u0947 MD \u0905\u0930\u0941\u0923 \u0930\u093e\u0938\u094d\u0924\u0947 \u092e\u094d\u0939\u0923\u093e\u0932\u0947: &#8220;\u092e\u093e\u0928\u094d\u0938\u0942\u0928\u091a\u094d\u092f\u093e \u0905\u0928\u093f\u0936\u094d\u091a\u093f\u0924\u0924\u0947\u091a\u0947 \u0935\u094d\u092f\u0935\u0938\u094d\u0925\u093e\u092a\u0928.&#8221;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u092a\u0923 \u092e\u093e\u0928\u094d\u0938\u0942\u0928\u091a\u0940 \u0905\u0928\u093f\u0936\u094d\u091a\u093f\u0924\u0924\u093e exchange \u0935\u0930 manage \u0939\u094b\u0924 \u0928\u093e\u0939\u0940 \u2014 \u0924\u0940 \u0936\u0947\u0924\u093e\u0935\u0930 manage \u0939\u094b\u0924\u0947. \u0935\u093f\u0939\u0940\u0930 \u0916\u094b\u0926\u0942\u0928. \u0915\u093e\u0932\u0935\u093e \u092c\u093e\u0902\u0927\u0942\u0928. \u0936\u0947\u0924\u0924\u0933\u0947 \u0924\u092f\u093e\u0930 \u0915\u0930\u0942\u0928. \u092c\u093f\u092f\u093e\u0923\u0947 \u0928\u093f\u0935\u0921\u0942\u0928. \u092e\u093e\u0924\u0940 \u0924\u092a\u093e\u0938\u0942\u0928. \u0916\u0924 \u092e\u093f\u0933\u0935\u0942\u0928. \u0915\u0930\u094d\u091c \u0918\u0947\u090a\u0928. \u0935\u093f\u092e\u093e \u092d\u0930\u0942\u0928.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>\u092f\u093e \u0938\u0917\u0933\u094d\u092f\u093e\u0902\u091a\u093e \u090f\u0915\u0924\u094d\u0930\u093f\u0924 \u0916\u0930\u094d\u091a \u20b9\u0967\u0966,\u0966\u0966\u0966 \u092a\u0947\u0915\u094d\u0937\u093e \u0915\u093f\u0924\u0940\u0924\u0930\u0940 \u0915\u092e\u0940 \u2014 \u092a\u0923 \u0924\u094d\u092f\u093e \u20b9\u0967\u0966,\u0966\u0966\u0966 \u092e\u0927\u094d\u092f\u0947 \u0936\u0947\u0924\u0915\u0931\u094d\u092f\u093e\u0932\u093e demat account \u0932\u093e\u0917\u0924 \u0928\u093e\u0939\u0940, commodity trading account \u0932\u093e\u0917\u0924 \u0928\u093e\u0939\u0940, financial literacy \u0932\u093e\u0917\u0924 \u0928\u093e\u0939\u0940.<\/strong> \u092b\u0915\u094d\u0924 \u0938\u0930\u0915\u093e\u0930\u0940 \u092f\u0902\u0924\u094d\u0930\u0923\u093e \u0915\u093e\u092e \u0915\u0930\u0923\u0947 \u0932\u093e\u0917\u0924\u0947.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>\u0938\u0930\u0915\u093e\u0930\u0928\u0947 \u0936\u0947\u0924\u0915\u0931\u094d\u092f\u093e\u0902\u0928\u093e futures \u0926\u0947\u0923\u094d\u092f\u093e\u092a\u0942\u0930\u094d\u0935\u0940 present \u0926\u093f\u0932\u0947 \u092a\u093e\u0939\u093f\u091c\u0947.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u0915\u0930\u094d\u091c. \u0916\u0924. \u092a\u093e\u0923\u0940. \u0935\u093f\u092e\u093e. \u092e\u093e\u0939\u093f\u0924\u0940. \u092c\u093e\u091c\u093e\u0930. \u092d\u093e\u0935.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>\u0939\u0947 \u0938\u093e\u0924 \u0926\u093f\u0932\u0947 \u0915\u0940 futures \u091a\u0940 \u0917\u0930\u091c\u091a \u092a\u0921\u0923\u093e\u0930 \u0928\u093e\u0939\u0940.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<hr class=\"wp-block-separator has-alpha-channel-opacity\"\/>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>\u092a\u0941\u0922\u0940\u0932 \u092d\u093e\u0917:<\/strong> \u092d\u093e\u0917 \u096a \u2014 The Global Heat Hammer: FAO-WMO, \u091c\u093e\u0917\u0924\u093f\u0915 \u0924\u093e\u092a\u092e\u093e\u0928\u0935\u093e\u0922, \u0906\u0923\u093f \u092d\u093e\u0930\u0924\u0940\u092f \u0936\u0947\u0924\u0940\u091a\u0947 \u092d\u0935\u093f\u0937\u094d\u092f<\/p>\n\n\n\n<hr class=\"wp-block-separator has-alpha-channel-opacity\"\/>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>\u0938\u094d\u0930\u094b\u0924: NCDEX RAINMUMBAI announcement, \u0968\u0966 \u092e\u0947 \u0968\u0966\u0968\u096c; Business Standard, Upstox, Bajaj Broking \u2014 RAINMUMBAI coverage; Agricultural Statistics at a Glance 2024-25, GoI; SAS (Situation Assessment Survey) 2018-19, NSO; \u0938\u0902\u091c\u0940\u0935 \u091a\u093e\u0902\u0926\u094b\u0930\u0915\u0930, \u0938\u094b\u0936\u0932 \u092e\u0940\u0921\u093f\u092f\u093e \u092a\u094b\u0938\u094d\u091f, \u0968\u096f \u092e\u0947 \u0968\u0966\u0968\u096c; \u0932\u094b\u0915\u0938\u0924\u094d\u0924\u093e, \u0968\u0968 \u092e\u0947 \u0968\u0966\u0968\u096c; CME Group \u2014 Weather Derivatives history; World Bank \u2014 Parametric Insurance in Africa; FMC \u2014 Farmer participation in commodity futures; \u0915\u0943\u0937\u0940 \u092a\u0930\u094d\u0935 &#8220;\u0924\u093f\u0939\u0947\u0930\u0940 \u0938\u0902\u0915\u091f&#8221; \u092e\u093e\u0932\u093f\u0915\u093e, \u0967 \u090f\u092a\u094d\u0930\u093f\u0932 \u0968\u0966\u0968\u096c.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>\u0935\u093f\u091c\u092f \u0917\u093e\u092f\u0915\u0935\u093e\u0921<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u092d\u093e\u0917 \u0969: The Great Disconnect \u2014 \u0938\u0930\u0915\u093e\u0930 futures \u0926\u0947\u0924\u0902\u092f, \u0936\u0947\u0924\u0915\u0931\u094d\u092f\u093e\u0932\u093e present \u0939\u0935\u0902\u092f \u0935\u093f\u0936\u0947\u0937 \u0936\u094b\u0927\u092e\u093e\u0932\u093f\u0915\u093e | \u0915\u0943\u0937\u0940 \u092a\u0930\u094d\u0935 \u00d7 TheNews21 \u0935\u093f\u091c\u092f &hellip; <\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":1348,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[16,40,24,21,25,12,2310,6],"tags":[2678,2662,2688,455,2663,2680,2656,2664,2679,2684,2659,2234,2683,2681,2689,2685,1386,2665,2682,2690,2686,315,2687,2113,1434,2677,2691,100,2657],"class_list":["post-1347","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-agri-business","category-agri-distress","category-agri-enterprise","category-agri-imputes","category-agri-innovations","category-agriculture","category-economy","category-news","tag-agrarian-distress","tag-agricultural-policy","tag-agricultural-reforms","tag-climate-change","tag-crop-failure","tag-development-policy","tag-drought","tag-economic-development","tag-farm-economics","tag-farmer-welfare","tag-farmers-crisis","tag-food-security","tag-future-vs-present","tag-governance-gap","tag-ground-reality","tag-irrigation-crisis","tag-maharashtra-agriculture","tag-maharashtra-development","tag-policy-failure","tag-public-policy","tag-rainfall-dependency","tag-rural-economy","tag-rural-livelihoods","tag-rural-maharashtra","tag-sustainable-agriculture","tag-the-great-disconnect","tag-thenews21-2","tag-vijay-gaikwad","tag-water-scarcity"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/krishiparva.in\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1347","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/krishiparva.in\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/krishiparva.in\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/krishiparva.in\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/krishiparva.in\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1347"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/krishiparva.in\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1347\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1349,"href":"https:\/\/krishiparva.in\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1347\/revisions\/1349"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/krishiparva.in\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/1348"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/krishiparva.in\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1347"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/krishiparva.in\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1347"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/krishiparva.in\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1347"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}